“Drita e natës në Tiranë është e çuditshme,” m’u duk, teksa ecja nëpër rrugën e boshatisur pranë Liqenit të Thatë. Ishte fundgusht, ajri i ngrohtë ende mbante aromë gëlqereje e bukë të sapodalë nga furra, dhe qyteti frymonte me atë ritmin e vet të ngadaltë që të fton të humbësh mendimet. Isha kthyer vonë nga puna, telefoni me bateri të fikur dhe asnjë taksi nuk u duk në horizont. Vendosa ta bëj rrugën në këmbë, sikur e gjithë mbrëmja po më shtynte drejt diçkaje që nuk e dija ende.
Kur kalova pranë një librarie të vogël, “Qershia e Zezë”, ndodhi një fikje e përgjithshme e dritave. Qyteti u zhyt në errësirë, pastaj mure të heshtura u ndriçuan nga qirinj të rastit. Libraria hapi derën dhe dikush brenda thirri: “Hajdeni brenda, sa të kthehet drita!” Hyra bashkë me disa kalimtarë. Ndriçimi i qirinjve bëri që titujt mbi raftë të dukej si yje të vegjël në qiellin e librave. Në një cep, një aparat radio i vjetër çdo dy minuta binte me një “klik” kokëfortë, sikur të donte të përkujtonte se koha nuk ndalet kurrë, pavarësisht fikjes së dritave.
E pashë librin që kërkoja prej kohësh, “Letra pa pullë”. Zgjata dorën dhe, në të njëjtin çast, një dorë tjetër u prek me timen. Ajo bëri një buzëqeshje të qetë, me sytë që të jepnin paqe. “Besoj që universi po luan kokë-hedhësi me ne,” tha. Qeshi lehtë dhe ma la librin. “Ti merre i pari. Do gjej diçka tjetër. Nata paska vend për të dy.”
“Falë asaj fjalie, nata sapo u bë më e bukur,” u përgjigja. E mbaj mend se si qiriu i pranishëm i jepte një shkëlqim të butë flokëve të saj, dhe ajo dukej sikur i përkiste gjithmonë atij vendi—një njeri që di të rrijë mes librave pa bërë zhurmë, por që e ndriçon hapësirën vetëm duke qenë aty.
“Unë jam Elira,” tha, si për të mbyllur ceremoninë e një takimi të papritur. “Jam këtu shpesh. Sa herë që më fiket brenda, vij të ndizej këtu.”
“Unë jam Ardi,” thashë. “Nuk e di pse hyra, ndoshta sepse drita u fik dhe njerëzit kërkuan njëri-tjetrin.” Pastaj shtova diçka, ashtu kot: “Gjithmonë mendoj se kur fiket drita, njerëzit tregojnë më shumë fytyrën e tyre të vërtetë.”
Ajo uli sytë dhe preku me gisht kapakun e një libri të trashë, si të fshinte pluhurin me kujdesin e një personi që i di vlerën gjërave të vogla. “Mund të jetë e vërtetë,” tha, “por ndoshta është e vërtetë edhe anasjelltas: kur ndizet pak dritë e butë, njerëzit flasin më me zemër.” Ajo më pa drejt e në sy, dhe m’u duk sikur qiriri ndërmjet nesh e ngriti flakën pak më lart.
Pronari i librarisë na ofroi çaj mali. U ulëm në një tavolinë të vogël prej druri, aty ku dikush kishte gdhendur me thikë një zemër të parregullt. Folëm për gjëra që zakonisht nuk i tregon dot në biseda të shkurtra: punët që nuk na mbushnin plotësisht,ditët e zakonshme që na rëndonin si kapotë të lagura, dhe një lloj lodhjeje e brendshme që na e sillte qyteti kur ecim shpejt e nuk shohim asgjë. Elira tha se punonte si mësuese e muzikës në një kurs privat, por në netët e lira shëtiste e vetme me kufje, duke dëgjuar këngë francesçe që nuk i kuptonte gjithmonë, por i ndiente.
“Në një këngë të vjetër,” tha, “një këngëtare këndon: ‘La nuit est une mémoire.’ Nata është një kujtim. Këtë e besoj.”
Buzëqesha, i magjepsur prej asaj fjale. “A të duket se këtë natë po e mbledhim për ta kujtuar më vonë?”
“Ndoshta,” u përgjigj. “Por le të mos e prishim me plane. Le të bëjmë një marrëveshje të vogël, Ardi: Kjo natë le të bëhet një hapësirë pa premtime, pa adresë, pa të nesërme. Vetëm e vërteta për çka jemi tani. Një natë, një kujtim.”
E pranova me kokë. U duk si një rregull që e çlironte bisedën nga çdo ambicie. Jashtë, errësira kishte ardhur si një mantel i rëndë. Ndjeva një liri të çuditshme: të mos kesh nevojë të zhvendosësh asgjë nga e sotmja te e nesërmja është si të heqësh çantën e madhe nga shpatullat dhe të vraposh zbathur në rërë.
Dritat e qytetit ende nuk ishin kthyer. Pronari i librarisë tha se do mbyllte derën pas nesh, që mos t’i hyjë njeri i huaj pa e ditur ai. Ne dolëm bashkë. Rruga ishte e qetë dhe në ajër u ndje një pikë shiu që ra si një pikë ftohtë në dorën time. “Ta vazhdojmë këtë marrëveshje me një shëtitje?” pyeta. “Ka një vend ku e ndjej se ajri flet pak më butë.”
Elira qeshi dhe na u bashkuan hapat, si dy rreshta poezie që më në fund gjejnë rimën. Shkuam drejt Parkut të Madh. Pemet me trupa të zinjtë teksa i ledhatonte era e ngrohtë duken si roje të heshtura. Për dreq, qielli ishte i pastër dhe yjet ndizeshin si dritat e një skene të vjetër. Ulur në një stol, duart e mia u fabrikuan në një zakon të vjetër: fillova të vizatoj me kujtesë një hartë të qytetit. Ajo më pa me kureshtje.
“Vizatime në ajër?”
“Po përpiqem të gjej shtëpinë e kujtimeve. Kam humbur disa rrugë brenda vetes,” thashë me gjysmë shakaje.
“Ndoshta nuk ke humbur asgjë,” tha Elira. “Ndoshta vetëm ke ndërruar vendet e sendeve. Ajo që duket humbje është shpesh një rregullim i ri.”
E dëgjova me vëmendje dhe asaj i pëlqeu të tregonte një histori të saj: Si e ëma, kur ishte e vogël, i tregonte se çdo qytet ka një këngë të vetën, dhe që Tirana e ka një këngë që fillon në mëngjes me zhurmën e filxhanëve të kafesë dhe mbaron natën me hapa që ulen ngadalë nëpër shkallë. “Kur nuk e dëgjon dot këngën e qytetit,” i kishte thënë e ëma, “atëherë je shumë i lodhur, ose shumë i trishtuar. Kthehu te gjërat e vogla.”
“Cilat janë të tuat?” e pyeta.
“Elbasanlliu im i furrës që më jep byrekun me dy drita,” qeshi, “kuti lapsash që nuk mbarojnë kurrë sepse ngjyrat janë pafund, dhe një kuti e vogël me kartolina. Shkruaj kartolina që nuk i dërgoj askujt. I mbaj si dëshmi që mendimet mund të qendisen në letër pa nevojën e përgjigjes.”
“Kjo është shumë e bukur,” thashë. “Unë mbaj shënime në biletat e vjetra të autobusit. Lista të vogla gjërash të pazakonshme që dua të bëj: t’i them dikujt ‘e ke të bukur mënyrën si dëgjon’, të ulem në një vend të ri e të kërkoj një fjalë të re për ‘mirë se erdhe’.”
“Elira është një fjalë që do të të pëlqente, besoj,” tha me humor. “Do të thotë ‘e lirë’. Ndoshta edhe prandaj ec nëpër net si një violinë që i bie vetes.”
E pashë ashtu në gjysmëhije dhe ndjeva një qetësi. E pyeta: “Ke pasur ndonjëherë një natë që e ktheve në busull?”
“Hm… një natë në Pogradec,” tha duke kthyer kokën nga liqeni i errët para nesh. “Kisha shkuar me një shoqe, por ajo u sëmur dhe fjeti herët. Kam shëtitur e vetme në breg. Një burrë i vjetër po shiste filxhanë të vjetër porcelani, të çarë, me lule. Më tha: ‘Zgjidh njërin. Nuk do ta pish kafen aty, do t’i japësh një kujtim.’ E mora një filxhan me një të çarë të hollë nën këmbë. Sot e mbaj në sirtar si provë që diçka që nuk është e përsosur mund të mbajë brenda një kujtim të plotë. Si kjo natë, ndoshta.”
“Si kjo natë,” pëshpërita.
Folëm gjatë për prindërit, për miqësitë që mbetën në stacione të ndryshme, për ëndrra të vonuara. Unë i tregova se si babai im më mësoi të fotografoj me aparat analog dhe unë, nga frika e gabimeve, e kisha braktisur për punë zyre që paguante me kohë. Elira më dëgjoi pa më gjykuar. “Mos e lër frikën të mbulojë dëshirat me batanijen e saj,” tha. “Frika është e mirë sa për të të kujtuar se je gjallë. Pastaj duhet të tërhiqet.”
Në një çast të heshtur, ajo nxori nga çanta dy kartolina boshe. “Tani do të bëjmë një gjë: secili do t’i shkruajë vetes së nesërmes dy fjali. Pa emër, pa datë. Pastaj do t’i ndërrojmë dhe do t’i lexojmë me zë.”
Ishte loja më e ndershme që mund të luhej atë natë. Shkruam. Më pas i ndërrova kartolinat me të sajin. Ajo lexoi timen e para: “Nesër do të zgjohem me një dashuri të vogël për veten, mjaftueshëm sa për të mos kërkuar leje nga frika. Do të ndjek një dritë të vogël, edhe nëse nuk e di se ku më çon.” Zëri i saj e bëri fjalinë të tingëllojë realitet. Pastaj më dha të sajën. “Le të kujtoj,” lexova, “se muzika nuk mbaron kur hesht instrumeti; mbaron kur mbaron dëgjuesi. Prandaj unë do të dëgjoj sot, edhe po të mos ketë melodi.”
Sytë i kishin marrë një lagështi të ëmbël, si ata filxhanët e porcelanit që ruajnë ngrohtësinë edhe pasi kafeja ka mbaruar. “A do ta harrojmë këtë natë?” më pyeti, me një trembje të lehtë.
“Jo,” thashë. “Nuk ka pse. Mund ta mbajmë si një lule të shtypur mes faqesh, që nuk prishet, vetëm ndryshon formë.”
Ora duhej të kishte kaluar pas mesnate. Qielli filloi të zbardhej, fillimisht si një pemë e bardhë e mjegullt, pastaj si një dritare që hapet ngadalë. Njerëzit e parë të mëngjesit shfaqeshin me hapa të shpejtë, me çanta ose me qentë që tërhiqnin zinxhirët e tyre. Dritat e rrugës u rikthyen, një nga një, sikur qyteti të merrte frymë me ritmin e tij të zakonshëm. Telefoni im u ndez për pak çaste; një dritë e vogël ngjyrë blu u përhap në xhep. Mesazhe, orare, lajme, çdo gjë dukej sikur po më ftonte të kthehesha në rrjedhën e ditës.
“Elira,” thashë unë, duke e ditur se çasti i ndarjes po afrohej, “ka një stacion autobusi atje tej. A duhet të shkosh diku?”
“A duhet,” tha ajo duke qeshur, “është fjala që na prish gjithmonë natët e mira. Po, duhet. Kam klasë në dymbëdhjetë dhe duhet të marr disa fletë notash. Por kam edhe një ide kokëfortë.” Më pa me shikim lojcak. “Le ta lëmë këtë natë ashtu siç e gjetëm: pa adresa, pa numra, pa rrjete. Vetëm një kujtim që të na mbajë drejt kur të humbasim rrugën. Një natë, një kujtim.”
Një pjesë e imja do të kishte dashur ta thyejë rregullin e saj të brishtë: t’i kërkoj kontaktin, ta ftoj për kafe, ta lejoj veten të jetë i zakonshëm. Por një pjesë tjetër—ajo që kishte dëgjuar këngën e qytetit atë mbrëmje—kuptoi se kjo ishte bukuria e kësaj ndodhie. Një natë që nuk synon të bëhet gjithë jetën, por që i jep gjithë jetës një dritë të re. I thashë: “Dakord. Por më lejo një gjë të vogël: një shenjë.” Nxora nga xhepi një biletë të vjetër autobusi të palosur dhe shkrova me laps: “Nëse e sheh ndonjëherë Arushën e Madhe dhe të duket sikur mungon një yll, mos u shqetëso—është tek unë, unë e mbaj mend.”
Ajo shkroi në kartolinën e saj: “Nëse dëgjon një violinë pa melodi, mos e fik. Ndoshta jam unë që provoj një tingull të ri.” I lamë të dyja shënimet nën gurin e vogël te këmbët e stolit. “Ja pra,” tha Elira, “tani s’jemi as pa gjurmë, as me pranga.”
I dhamë dorën njëri-tjetrit me qetësi, një shtrëngim i ngrohtë e i gjatë sa një premtim i padeklaruar. Ajo u nis drejt stacionit. Nuk u ktheu prapa. Është e bukur ajo mënyra si dikush mund të largohet pa e prerë fillin: thjesht e zgjat dhe e lë të tretet në ajër, i padukshëm e i fortë njëkohësisht. Ecja e saj humbi mes njerëzve të parë të mëngjesit, dhe unë mbeta në stol, me dy kartolina e një biletë pranë një guri të vogël.
U ktheva në shtëpi me një qetësi që nuk e kisha ndier prej kohësh. Fjeta pak dhe u zgjova herët, si të më thërriste dikush. Zbulova aparatin e vjetër të babait në dollap, atë që e kisha lënë të pluhurosur. E pastrava, i vura një film të ri dhe drita e mëngjesit hyri nga dritarja si një ftesë që nuk mund ta refuzosh. Në punë dorëzova njoftimin për pushime të paktën dy javore, pa e pasur ende një plan konkret. U ndjeva si dikush që më së fundi i thotë po një fëmije të brendshëm që pret dorën e tij prej vitesh.
Ditët pasuan me fotografi të heshtura: duar që mbajnë filxhanë, llamba nëpër dritare, biçikleta të rrëzuara pranë murit, një çift i moshuar që shëtit çdo mbrëmje në të njëjtën orë e në të njëjtin shteg. I mësova vetes të dëgjoj sërish këngën e qytetit. Disa netë, kur qielli ishte i kthjellët, kërkoja Arushën e Madhe dhe përpiqesha të gjeja yllin e munguar. Nuk më dukej se mungonte asnjë, por mendoja për Elirën dhe kjo mjaftonte. Një natë e vetme i kishte bërë vend një dhome të re brenda meje, ku fjalët rrinë pa zhurmë dhe e vërteta nuk trembet nga drita.
Një pasdite vjeshte, rrugës për në pazarin e ri, pashë një grua me një pallto blu të errët që mbante në krah një kuti me partitura. Zëri i saj u përzie me zhurmën e turmës, por një qeshje e vogël, ai shkëlqimi i syve—m’u duk i njohur. Ajo kaloi pranë meje pa më parë dhe unë, për një çast, u përkula ndaj instinktit për të thirrur emrin e saj. Por e lashë të kalojë. Mësova atë natë se jo çdo takimi i duhet një ripërtëritje; disa janë si poezi të shkurtra që, po i shpjegove, humbasin.
Në shtëpi, nën një libër që mbaja gjithmonë mbi tavolinë, gjeta kartolinën time. E hapa dhe lexova sërish. Më erdhi ndër mend ideja e Elirës: që muzika s’mbaron me heshtjen e instrumentit. Vendosa të shkruaj mbi një kartolinë tjetër, këtë herë me adresë. E shkrova për veten pas një viti, si një letër që e dija se do ta lexoja kur të isha gati. “Nëse ende po e kërkon atë natë,” i shkrova vetes, “kujto se ajo nuk ishte një derë që u mbyll; ishte një dritare që u hap dhe të pa ashtu si je.”
Në pranverë, mora zemër të ekspozoj fotot e mia në një galeri të vogël. I vura titullin ekspozitës: “Një natë, një kujtim.” Në mesin e fotove ishte një stol bosh në Park, gur i vogël poshtë, dhe një flakë qiriri e kapur në një vitrinë librarie. Vizitorët u ndalën, qeshën, bënë pyetje. Disa panë në ato foto historitë e tyre dhe unë e kuptova se kujtimet e vërteta janë si dritat e qytetit: nuk janë veç për një njeri, por për të gjithë ata që ecin poshtë tyre.
Nganjëherë, teksa mbyll sytë natën, e dëgjoj zërin e Elirës si një violinë e butë që bën prova. Nuk jam i sigurt nëse ajo e mban mend njësoj si unë. Mbase e ka harruar plotësisht. Por kjo nuk e pakëson asgjë. Bukuria e një kujtimi s’ka nevojë të matet me kujtesën e tjetërkujt; mjafton të jetë e vërtetë brenda nesh. Dhe kjo natë ishte e vërtetë. Ashtu si ajri i ngrohtë i fundgushtit, fikja e dritave, libraria me qirinj, çaji i malit që na ngrohu duart, kartolinat e shkruara me dy fjali, stoli pranë liqenit. Një natë që nuk gënjeu. Një natë që nuk u premtoi më shumë, por që na dha mjaftueshëm.
Ndërsa eci në mbrëmje nëpër qytet, ndonjëherë ndalem para “Qershia e Zezë”. Shpesh është e mbyllur, por ndonjëherë shoh brenda dritën e butë të një qiriri dhe pronarin që rregullon librat me durim. Më duket sikur çdo raft mban trupin e hollë të një rasti për t’u afruar me një njeri, sikur librat thërrasin jo veç për lexim, por për bashkëbisedim. Dhe mendoj se ndonjë vend tjetër, ndonjë natë tjetër, dikush tjetër do të prekë të njëjtin libër me dikë, dhe universi do të bëjë sërish kokë-hedhësinë e tij. Atëherë dy vetë do ta mësojnë të njëjtin rregull të heshtur: që janë të lirë ta lënë natën të mbarojë pa premtime dhe, megjithatë, të mos e humbin kurrë.
E di sa e papërfillshme mund të duket një natë në kalendarin e gjatë të jetës. Një katror i vogël i zi në një mur të bardhë. Por kur qep sytë, shoh si ajo natë u kthye në busull. Më drejtoi te fotografia, te miqtë që i lashë gjatë, te telefonata e gjatë me nënën, te kafet e ditëve të ngadalta, te guximi me të cilin i them vetes: “Mirë se erdhe.” Ndonjëherë, kur jam shumë i lodhur, e kërkoj prapë këngën e qytetit. Dhe kur e gjej, e di se dikund, ndoshta në një dritare me perde të lehta, një violinë pa melodi po provon një tingull të ri. Mjafton kjo për të buzëqeshur. Mjafton kjo për të ecur, edhe në errësirë.
Shpesh mendoj si do të ishte po ta takonim sërish. A do ta prishnim apo do ta pasuronim kujtimin? Ndoshta nuk ka përgjigje të saktë. Ndoshta kujtimet janë si filmat analog: nuk i sheh të gjitha derisa t’i zhvillosh, dhe kur shfaqen, pranon siç janë—disa të mprehta, disa të turbullta, por të gjitha të ndritshme në vetvete. Unë zgjodha ta lë filmin e asaj nate pa e ekspozuar më tej. Jo nga frika, por nga mirënjohja.