E mbaj mend si të ishte sot dita kur e njoha Elën. Ishte shtatori i parë i universitetit dhe Tirana sapo kishte marrë aroma librash të rinj e kafeje të freskët. Në korridorin e gjatë të fakultetit, ku zhurma e hapave përzihej me emocionin e fillimeve, ajo u shfaq me një bllok të verdhë në dorë dhe një llastik flokësh të kuq, që e mbante si një shenjë lirie. “Po kërkoj auditorin 207,” tha me një qeshje që zbuti menjëherë ngathtësinë e ditës së parë. Edhe unë, që isha më i madh një vit dhe kisha vendosur të dukej sikur i dija të gjitha, nuk e dija ku ishte saktësisht 207-a. Por i thashë: “E di unë, eja,” dhe e çova në sallën 205. E kuptova gabimin shumë vonë, por asaj iu duk gazmore mënyra si u endëm mes dyerve, duke u prezantuar me rojet që na shihnin me dyshim sikur të ishim dy studentë që kishim vendosur ta ndryshonim planimetrinë e ndërtesës. Qesha me zë kur u ulëm më në fund në karriget e drunjta: “207 do presë, ne kemi marrëdhënie të mirë me 205-ën.” Më pa me sytë ashtu siç do të më shihte shumë herë në vitet pasuese: mirënjohje dhe një lloj vëmendjeje të butë. Në fund të leksionit, ajo më ftoi për kafe, si të më bënte një kontratë: “Shkruaj këtu numrin, që nëse humbim sërish, të humbasim bashkë.”
Ashtu nisëm. Kishim shijet tona, por edhe shije të përbashkëta. Ajo adhuronte librat e vegjël poetikë, unë romanet e gjata që duan durim. Ajo kishte një muzikë të sajën që e mbarte në kufje, unë kisha listat e mia të playlist-eve që zgjateshin pa fund. U gjetëm në ndërmjetësinë e gjërave të vogla: ecnim te Lana, i numëronim urat, bënim foto të kioskat e vjetra, flisnim për filma që i shihnim në Kino Millennium, ose në ndonjë mbrëmje me studentë te Salla e Filmit. Pak nga pak, miqësia u bë gjuha me të cilën kujdeseshim për njëri-tjetrin. Ndonjëherë ajo fliste për frikërat e saj me zë të ulët, dhe unë i jepja artikuj e libra që gjeja në bibliotekë. Ndonjëherë unë përjetoja humbje që s’dija si t’i emërtoja, dhe ajo i kthente në fjali të thjeshta dhe të qarta.
Në vitin e dytë, kur stina e provimeve na erdhi si stuhi, filluam të mësonim bashkë. E gjeta duke shkruar me laps, duke vizatuar diagrame të vogla pranë përkufizimeve. “Më ndihmojnë të kujtoj,” tha. E lidha humorin me lapsat e saj, dhe herë pas here i vidhja ndonjë, veç për ta kthyer me një shënim të palosur: “Për Elën, që bën linjat drejt.” Kështu ndërtuam një muze të heshtur shënimesh dhe gjestesh të vogla. Nuk mendoja se një ditë kjo muze do të bëhej gjuha me të cilën do t’i tregoja vetes për atë që nuk guxoja ta pranoja me zë: se zemra ime kishte filluar ta quante Elën shtëpi.
Por zemrat e mira frikësohen nga zhurma e madhe. E imja e dinte kufirin e artë të gjërave: mos e prish, mos e rëndo, mos e prish bukurinë e një gjëje që po funksionon. Nuk i thashë kurrë asgjë. M’u duk sikur mjaftonte të isha aty: të mbaja çantën e saj derisa ajo lidhi flokët, të gjeja taksi kur binte shi, të mbaja mend datën e provimit që ajo harronte. Ajo, nga ana tjetër, më mbrojti nga vetja kur unë nisesha të braktisja të vërtetat e mia. “Mos u bë hero i heshtur,” më tha një herë. Qesha dhe e lashë fjalinë të flinte mes nesh, pa e lexuar në kuptimin e saj.
Një natë janari, kur Tiranës iu kthye akulli në dritare dhe fryma dilte si avull, ajo më thirri në mesnatë. “Jam në spital, babai është në kontroll. S’është asgjë e madhe, por jam vetëm.” Shkova. Korridor i gjatë, karrige plastike, një aparat kafeje që jepte gota të holla. U ulëm pranë njëri-tjetrit dhe pritëm. Në atë pritje, zemrat rrihnin ndryshe. Unë doja t’i thosha se pranë saj prisja gjithmonë me më pak frikë, por fjala u kthye në gllënjkë kafeje. Kur mjeku doli, ajo u ngrit e para; unë i vendosa një dorë në shpatull. “Faleminderit,” pëshpëriti pas asaj nate, duke më ftuar në një falënderim që zgjati me muaj. Në atë falënderim u ndërtua një qetësi që të gëzonte dhe të dëmtonte njëkohësisht: qetësia e diçkaje që është e fortë, por nuk ndryshon emër.
Në vitin e tretë, si të mos mjaftonte rrëmuja e seminarëve dhe punëve, ajo u njoh me dikë. Ishte një djalë i mirë, me punë të rregullt dhe humor tjetër nga imi. “Më bën të qesh,” më tha. Iu përgjigja: “Është e rëndësishme të qeshësh.” Dhe sinqerisht e mendoja. Por ka një lloj të qeshure që të shtyn në mur, jo nga xhelozia, nga një nostalgji e parakohshme: e sheh të ardhmen të largohet, edhe pse ende nuk ka ardhur. U mësova të jem dëgjuesi i mirë. Ajo rrëfente takimet, unë bëja pyetje me kujdesin e një miku. Herë pas here, kur ajo ndalonte në fjalët “nuk jam e sigurt”, brenda meje dikush thërriste. Nuk ishte zë i bukur; ishte zëri që të kujton: “Po ti?” Por atë zë e mbulonte një parim që i përket të rriturve: mos e përziej zemrën tënde me vendimet e tjetrit pa e pyetur.
Një verë shkuam në Durrës me shokët e klasës. Deti ishte prej qelqi, dhe era përziente kripën me qershitë e shitësve ambulantë. Unë e fiksova Elën në një foto teksa kapte flokët për t’i lidhur, sytë e mbyllur, profili i kthjellët. “Shkëlqen si guri i detit,” i thashë. Ajo ma mori telefonin dhe e fshiu fotografinë me një lëvizje lozonjare. “Të paktën ma ruaj në kujtesë,” shtoi, si të thoshte: mos më gozhdo në një imazh, lermë të jem në lëvizje. Shaka e saj ndriçoi ditën, dhe unë kuptova se kishte diçka të drejtë: disa gjëra janë më të bukura kur mbeten të lira.
Pas diplomimit, jeta mori ritme të reja. Unë gjeta punë në një redaksi të vogël, ajo në një organizatë që merrej me projekte rinore. Mëngjeset tona u bënë mesazhe zanore, dhe mbrëmjet, takime të rralla ku unë sillja lajme për botime e ajo raporte për trajnime. Në një nga këto mbrëmje, ajo më tha: “Kam marrë një mundësi në Prishtinë.” U përpoqa ta thosha “Shko”, siç e thonë ata që besojnë. E thashë. Ajo e përqafoi vendimin tim më shumë se fjalën time. “Do vij shpesh,” më premtoi me atë zë që premton pa e ditur çfarë duhet të lërë pas.
U largua në shtator. Qyteti e humbi zërin e saj në trotuaret e njohura, por unë e gjeja në këngët që dëgjoja rrugës për në punë. Më dërgonte foto të kafeneve të reja, të librarive të vogla në Prishtinë, të qiellit që dukej më i hapur atje. “Më duket se jam duke u rritur,” shkruante. “Edhe unë,” i përgjigjesha, por dija që rritja ime kishte një hije të gjelbër që quhej mungesë. Në vitin e dytë të largimit të saj, u njoha edhe unë me dikë. Një grua e mirë, e qetë, që e donte sinqeritetin. Më pyeti për Elën pa xhelozi, siç pyesin njerëzit që kuptojnë. Ia thashë siç mund të thuash për një mal që e ke ngjitur pa e arritur majën: “Është mikesha ime më e mirë.” Kaq. Pjesën tjetër e lamë në alpet e heshtjes.
Koha punoi me punën e saj të duruar. Ne të dy u rritëm nëpër qytete të ndryshme, nëpër vendime që s’na linin shumë hapësirë për të filozofuar. E ndonjëherë bëja gabimin e zakonshëm: gëzoja fitoren time të vogël dhe sistematikisht i dërgoja Elës një foto të një libri të mirë. Ajo përgjigjej me një emoj mes buzëqeshjeje e nostalgjie. Nuk e di nëse asaj i mungoja unë, apo koha jonë e vjetër; ndoshta të dyja. Diku në mes të atij udhëtimi, kuptova një të vërtetë që s’e kisha pranuar kurrë: e kisha dashuruar Elën me një dashuri që s’mori emër. Ndoshta s’kishte nevojë ta merrte. Ndoshta emri i saj ishte “mjafton të jesh mirë”.
Një pasdite marsi, teksa po mbyllja laptopin, më erdhi një mesazh: “Do jem në Tiranë fundjavën tjetër. Kam diçka të rëndësishme.” Zërat e brendshëm i kthenë këmbët në mendime, jo në hapa. Por unë hapa kalendarin dhe lashë bosh një e shtunë. U takuam te një kafene pranë Parkut të Liqenit. Ajo hyri me të njëjtin llastik të kuq, që tani dukej si një përshëndetje nga e shkuara. “Jam fejuar,” tha. E tha me një qetësi prej njeriu që e ka vendosur, që e ka provuar frikën dhe e ka vendosur prapë. Më tregoi për të, një djalë me të cilin e ndante vizionin dhe lojërat e tavolinës, darkat e thjeshta dhe udhëtimet e shkurtra. “Më kupton,” shtoi. “Dhe unë e kuptoj.” E pashë dhe i thashë: “Jam i lumtur për ty.” E thashë, dhe e ndjeva që zemra ime e besoi fjalën. Pastaj heshtëm, për ato pak sekonda që duhen mes dy të vërtetave: të vërtetës së dikurshme që s’u tha, dhe të vërtetës së tanishme që kërkon bekim. Ajo më vështroi me një buzëqeshje të qetë. “Mendoj se ne, pa e ditur, shpëtuam njëri-tjetrin nga gabimet e mëdha,” tha. “Ndoshta,” i ktheva. “Ose ndoshta na mësuam të duam në mënyrën që mundëm.”
Në natën e dasmës së saj, ku muzika u përzie me zhurmën e gotave dhe aromën e luleve të bardha, e pashë të vallëzonte. Ishte lumturi pa patetizëm, e thjeshtë, e fortë. Më ftoi të vallëzoja në një moment, dhe unë i vura dorën në shpatull me po atë kujdes si në spitalin e largët të një nate janari. “Të dua,” desha t’i thosha, por tashmë ato dy fjalë kishin ndryshuar formë: nuk ishin deklaratë, ishin urim. “Të dua të lumtur,” ishin tani. Iu afrova veshit dhe thashë: “Je e bukur.” “Edhe ti je i mirë,” m’u përgjigj, me atë mënyrë të saj që e kthen komplimentin në një vend të sigurt.
U ktheva në shtëpi vonë, me një shishe ujë në dorë dhe një heshtje të gjatë brenda. Ngrita laptopin dhe hapa një dokument bosh. Shkrova një letër që nuk do ta dërgoja kurrë. Ia tregova asaj versionin tim të viteve: auditorin 205, kafen e hidhur te spitali, fotografinë e fshirë në plazh, mesazhet e gjatë, librat që ecnin prej një qyteti në tjetrin. Pastaj shkrova fjalinë që kisha shmangur: Unë të kam dashur gjithmonë, por miqësia jonë më mësoi se ndonjëherë dashuria më e vërtetë është të mos e marrësh një njeri me vete, por ta shposh dritën rreth tij që të shohë më qartë rrugën e vet. E mbylla dokumentin. Nuk pata nevojë ta ruaja. Nuk kishte më frikë që do ta humbja; e kisha vendosur brenda vetes si një gur lumi.
Vitet kalojnë në mënyra të çuditshme kur ke pranuar të mos kesh një fund romantik. Ka ditë kur thua: “Do isha bërë tjetër njeri po të kisha thënë atëherë.” Ka të tjera kur e kupton se ndoshta ke thënë pikërisht mjaftueshëm. Mësova të mos i luftoj këto dy zëra. E lashë miqësinë të qëndrojë aty ku ishte më e ndershme: në kujdesin e përditshëm, në pyetjet që s’duan heroizëm, në kujtimin që nuk kërkon shpërblim. Me kohë, mësova të dalloj edhe nuancën e tretë: faljen ndaj vetes. Nuk gabova që nuk fola më herët; thjesht u rrita kështu, me ritmin tim, me frikën time, me dashurinë time që di të rrijë edhe pa emër. Asaj frike i vura emrin kur ajo u zbut: e quajta ndrojtje, dhe i dhashë leje të më shoqërojë si shenjë mirësie, jo si pranga.
Nuk është se nuk pati më kthesa. Një ditë, dy vite pas dasmës, më erdhi një mesazh me një foto: një vajzë e vogël, syshkëlqyer, me llastik të kuq në flokë. “Është goca,” shkroi. E pashë gjatë atë foto dhe u ndjeva i qetë. Nuk ishte thikë; ishte si të dëgjoje një këngë të vjetër që të ka bërë shumë mirë. M’u duk që koha më ktheu diçka: një liri për të dashur të tjerët pa krahasuar, për të qenë mik pa pritur kthim, për të qenë njeri pa kërkuar histori perfekte. Ia urojva gjithë dritën që mund të mbajë një emër i vogël. “U rritsha me fat,” i shkrova. “Të ngjajë në qetësinë tënde.”
Sot, teksa e rikujtoj, mendoj shpesh se fjalia “një miqësi që s’u bë kurrë dashuri” është e pamjaftueshme. Do të thoja: ishte një dashuri që zgjodhi të mbetej miqësi, sepse aty ishte më e pastër. Kishte gjithçka që i duhet një dashurie: durim, të qeshura, net pa gjumë, kujdes, falje, dorë në shpatull, sy që të ndjekin edhe kur nuk të shohin. Ajo thjesht nuk mori formën që filmat e bëjnë të dëshirueshme. Ndoshta ajo mori formën që jeta e respekton: një lum që nuk këmbëngul të bëhet det, por gjen rrjedhën e vet dhe i ujit të gjitha kopshtet ku kalon.
Do kisha dashur t’ia tregoja këtë version Elës, ndoshta një pasdite tetori, kur gjethet e parkut bien si fletë të verdha ditari. Por s’ka nevojë. Ne kemi mënyrën tonë për ta kuptuar njëri-tjetrin pa i thënë të gjitha. Ajo ende më dërgon ndonjë foto të librarive të reja, dhe unë i kthej nga një paragraf që më bën të mendoj për të. Është një rit që nuk përzihet me nostalgjinë e tepruar, as me dëshirën e fshehur. Është një rit i rriturish që e kanë pranuar se lumturia nuk është gjithmonë të jesh bashkë, por të jesh në paqe me rrugën që të çoi në largësi.
Nuk është e lehtë t’i thuash vetes se diçka nuk do të ndodhë kurrë. Por ndonjëherë “kurrë” është mënyra si i japim mundësi “gjithmonë”-s: gjithmonë të kujdesesh, gjithmonë të gëzosh për tjetrin, gjithmonë të jesh i vërtetë kur të pyesin “si je?”. Miqësia jonë zgjodhi të jetë ajo lloj “gjithmonë” që nuk ngutet të veshë rroba të huaja. Dhe kur e kuptova këtë, diçka brenda meje u çliroi: e pashë jetën jo si një seri portash që nuk i hapa, por si një seri dritaresh që i hapëm bashkë, dhe që sot ndriçojnë dy shtëpi të ndryshme.
Dikush më pyeti së fundmi: “A do të doje ta ktheje kohën pas?” Nuk e di. Ndoshta po, vetëm për të shijuar edhe një herë një mbrëmje dimri, një kafe te oborri i fakultetit, një ecje te Lana ku i llogarisnim urat, një foto që s’u ruajt. Por jo për të ndryshuar fundin. Sepse fundi ynë, sado i qetë, nuk është humbje. Ka humbje që të mbajnë peng; e ka edhe të vërteta që të çlirojnë. E jona është e dyta. Ne mbetëm dy njerëz që e dinë ku e kanë zemrën kur duan të jenë të sinqertë: secili në vendin e vet, me mirënjohjen që ka formën e emrit të tjetrit.
Nëse ndonjëherë do ta takoj sërish në një korridor të panjohur, si atë ditë të septembrit të largët, do t’i them: “207-a është aty.” Do qeshim, do e ndreqim gabimin si gjithmonë, dhe do e gjejmë sallën e duhur. Sepse kështu kemi qenë për njëri-tjetrin: dikush që gaboi me rrugën, por kurrë me qëllimin. Dhe mbase kjo është forma më e butë e një dashurie që nuk u bë dashuri: të mos e vendosësh asnjëherë tjetrin në vendin e gabuar.