Ka histori që i masim me vite dhe të tjerat që i masim me një gotë kafe. E imja me Elirën zgjati tridhjetë e një ditë. Një muaj i plotë, i ngjeshur me më shumë frymë sesa shumë sezone bashkë. E di se tingëllon si klishe, por ndonjëherë më e bukura vjen me kohë të kufizuar, si një dritë që ndizet papritur në dhomën e errët dhe të bën të shohësh çdo gjë më qartë, pikërisht sepse e di që do të fiket.
U njohëm në një librari të vogël pranë Lanës, ku raftet ishin të shtrembëra nga pesha e viteve dhe librat mbanin erën e fletëve të vjetruara. Kisha shkuar për të gjetur një përkthim të vjetër të “Zhurmës dhe Vajtjes” dhe zgjata dorën në të njëjtin çast me dikë tjetër. Prekja ishte e butë, si një paralajmërim. Ajo qeshi, kërkoi falje dhe tha: “Ndoshta është shenjë që duhet ta lexojmë bashkë.” M’u duk e guximshme, por edhe e thjeshtë. Sytë i kishte ngjyrë gështenje, e flokët i mblidhte me një fije elastike të hollë që i rrëshqiste shpesh nga kyçi i dorës. Quhej Elira dhe punonte si asistente në një studio arkitekture, ndërsa priste përgjigjen e fundit nga një bursë për në Milano.
U ndamë atë ditë me nga një shportë librash dhe me një premtim të vogël: kafe të dielën në Pazarin e Ri. “Dhe sill laps,” më tha, “se më pëlqen të shkruaj shënime në margjina.” E mbajta mend ashtu siç mban mend një këngë që nuk e di pse të ngjitet në kokë.
Të dielën e parë ishte diell dhe era sillte aromë agrumesh nga tregtarët. E gjetëm një tavolinë të vogël, nën hijen e një hardhie të palodhur, dhe folëm si dy të panjohur që i ka ftuar e njëjta kureshtje. Unë i tregova se punoja nga shtëpia, duke rregulluar fjalë të tjerëve në internet, duke i kthyer faqet e tyre më të kuptueshme. Ajo më foli për ndërtesat, për hijen dhe dritën, për mënyrën se si një shkallë e vendosur mirë mund të të ndryshojë humorin. Unë nuk kisha menduar kurrë për shkallët si diçka që të bën të ndihesh ndryshe, por që nga ajo ditë fillova t’i shihja.
Pasi pimë kafenë, ajo më tregoi për bursën: e kishte fituar. Do të nisej më 1 korrik. Ishte 31 maj. “Kam tridhjetë e një ditë,” tha ajo si të ishte duke bërë llogari në një tabelë buke. “Nuk dua premtime. Vetëm kohë të mirë. E pranon këtë marrëveshje?” Nuk pata nevojë të mendoja gjatë. Ndonjëherë njeriu i njeh përgjigjet që para se t’i formulojë pyetjet.
Dita e dytë ishte e hënë. Bëmë një listë në një fletore me kopertinë blu. Elira shkroi: “Dëshira për 31 ditët”. Renditi gjëra si: të ecim në shi pa ombrellë, të blejmë mollë shumë të tharta, të dëgjojmë radio në një makinë të vjetër, të shohim lindjen e diellit nga Dajti, të hamë gjellë shtëpie te mamaja jote (nëse nuk e ka problem), të bëjmë një fotografi të shëmtuar dhe ta duam, të lexojmë një kapitull me zë në librarinë ku u njohëm. Disa ishin të pazakonta, disa fëminore. Të gjitha ishin të sajat. Më pëlqeu si tingëllonin.
Ditët nisën të ecin me ritmin e listës. Ditën e tretë ecëm në shi pa ombrellë përgjatë Lanës. U lagëm deri në këpucë, u ftohëm pak, qeshëm shumë. Ditën e katërt gjetëm një radio të vjetër tek një dyqan antikuar, dhe një burrë me mustaqe na e hapi që t’ia dëgjonim zërin. Fërshëlleu pak, pastaj doli një këngë e vjetër qytetare që Elira e këndoi me zë të ulët. E regjistruam me telefon, sikur donim ta zënonim kohën.
Ditën e pestë shkuam te mamaja ime. Ajo na priti me supë pule dhe bakllava nga frigoriferi, sepse e dinte që unë kisha gjithmonë dëshirë për ëmbëlsira jashtë stinës. Elira e pëlqeu supën, e lavdëroi qetësinë e shtëpisë sime, librat e vendosur sipas ngjyrave (një ves që e mbaja fshehur deri atëherë) dhe fotografinë e babait tim në komodinë. E pashë mamanë time ta vrojtonte me atë shikimin që u rezervon njerëzve që mund të bëhen të rëndësishëm. Ndoshta e ndjeu që shumë gjëra nuk do kishin kohë të ndodhnin, prandaj i foli me butësi: “Zonjë arkitekte, mos harroni të ndërtoni edhe pushim për veten.” Elira qeshi dhe i tha: “Këtë muaj kam një mësues të mirë.”
Ditët u bënë kartolina. Një mëngjes u zgjua herët për të parë lindjen e diellit nga Dajti, por teleferiku ishte në mirëmbajtje. U ulëm në një bar aty pranë, me gota çaji që avullonin dhe me një horizont që nuk po na jepej. “Edhe kjo është bukuri,” tha ajo, “kur dielli nuk vjen tek ti dhe ti e pret.” E mendova gjatë. Më pas shkuam në kodrat e një parku dhe e pamë diellin të ngrihej midis shtëpive; nuk ishte spektakolar, por ishte i yni.
Dita e nëntë ishte një e shtunë me ndeshje futbolli në televizor. Unë bërtita me zë; ajo bëri sikur kuptoi rregullat dhe më kërkoi t’i shpjegoja fare nga e para. U lodha pas dhjetë minutash dhe i tregova thjesht se pse njerëzit bërtasin kur topi prek rrjetën. “Sepse për disa sekonda bota rreshtohet,” i thashë. “Ja pse,” tha ajo, “më pëlqen arkitektura.” Nuk e pyeta më tej, por e kuptova.
Në ditën e dymbëdhjetë patëm grindjen e parë. Unë, pa e kuptuar, fillova të flisja për shtatorin, për mundësinë që të shkoja e ta vizitoja, për fluturimet low-cost dhe për mënyrën si do të mund ta menaxhonim distancën. Elira u hesht një çast dhe m’u përgjigj me saktësinë e dikujt që di të matë: “Ne kemi tridhjetë e një ditë. Nuk jam unë ende ajo që do të jem atje. E dua këtë muaj të pastër.” Më dhembi pak, e ndjeva fjalën “pastër” si një pyll i freskët ku s’mund të hyja me këpucë të baltosura. Por pastaj pashë buzëqeshjen e saj dhe e lashë mënjanë frikën. Grindja ishte e vogël, si një rrudhë në fustan që e heq me dorë.
Ditën e pesëmbëdhjetë lexuam një kapitull me zë në librarinë e vjetër. Pronari bëri sikur nuk na pa, ose ndoshta vërtet nuk na pa, sepse po merrej me një kuti librash të sapoardhur. Ajo lexonte ngadalë, dhe në margjina, me laps, shkroi: “Këtu, heroi mëson të mos e ndalojë detin me duar.” Pastaj m’u kthye: “Po ne, çfarë mësojmë?” Nuk dola dot me përgjigje. Ndoshta kjo ishte një nga ato pyetjet që s’kanë nevojë për përgjigje, veçse për praninë që të kërkojnë.
Dita e tetëmbëdhjetë ishte e nxehtë. U fshehëm në një kinema të vogël art-house ku jepnin një film të huaj me titra të vogël. Në mes të filmit, drita u fik për pak sekonda dhe u ndez përsëri. Dola nga salla me ndjesinë se kështu do të ishte edhe historia jonë: një fikje e shpejtë brenda një shfaqjeje që, megjithatë, të lë në buzë një shije të gjatë. Më pas, tek dolëm, Elira më dha një copë letre: “Lista e dytë,” tha. Ishte një listë e vogël me gjëra që s’kishim arritur t’i bënim ende. Në fund të listes ajo kishte shkruar: “t’i falim njëri-tjetrit këtë muaj.”
Në ditën e njëzetë e diçka, ajo erdhi me një aparat fotografik të vjetër “point-and-shoot”. Nuk gjeti film nëpër dyqane, por gjetëm një rrotull të harruar te një i njohur, që na e dha si dhuratë. Bëmë fotografi të shëmtuara dhe të bukura: sy të mbyllur, hapa të paqëndrueshëm, një mollë e kafshuar, një dritare me perde të verdhë, një shenjë në asfalt. Kur i pamë disa javë më vonë, ishin si dëshmi se koha nuk ishte vetëm kalim, por edhe mbetje, diçka që qëndron.
Dita e njëzet e tetë na gjeti duke bërë gjithçka ngadalë. Hëngrëm byrek me presh, lexuam horoskopin dhe bëmë plane që nuk do të ndodhnin, pa iluzione, si fëmijët që vizatojnë shtigje në rërë para se t’i fshijë dallga. Unë doja të kisha një kujtim të qartë: e pyeta cili ishte qyteti i saj i preferuar në hartën e imagjinatës. “Aty ku njerëzit dinë të thonë faleminderit me sy,” tha. “Po i rezervoj sytë e mi për ty deri më 1 korrik,” shtoi dhe qeshi.
Kur erdhi dita e tridhjetë, qyteti ishte i lodhur nga vapa. Ecnim ngadalë, duke i ndjerë hijet si ujë. Sutereni ku pinim kafenë tonë të parë kishte thyer një gotë dhe kamerieri e mblidhte me një fshesë të vogël. Elira më tha: “Shiko, edhe gotat e thyera kanë zhurmë të bukur.” Fillova të kuptoj se ajo e shihte botën si një detaj i përhershëm që duhej vënë në vendin e vet, jo si një dramë që të trondit për të të bindur.
Nata e fundit, dita e tridhjetë e një, e kaluam duke palosur rrobat e saj në një valixhe blu. Në mes të rrobave ishte fletorja jonë me listat. Ajo i vuri një shirit elastik për t’i mbajtur fletët bashkë. “Ndoshta do ta gjejnë një ditë te një dyqan librash të përdorur në Milano,” tha. “Dhe do mendojnë se ne ishim personazhe të një romani që s’pati fund.” Unë i thashë: “Romani ynë është një fjali e gjatë.” Ajo m’u përgjigj: “Një fjali e bukur, por e shkurtër.”
Të nesërmen e përcolla në aeroportin e Rinasit. Nuk bëri dramë. Kemi provuar të mos e lejojmë as veten të bëhet e tilla. U përqafuam gjatë dhe më la një zarf të vogël. “Mos e hap tani,” tha. “As në autobusin e kthimit. As në shtëpi këtë mbrëmje. Hape kur të ndihesh gjithçka e qetë.” Mbaj mend që i preka flokët për herë të fundit dhe atje m’u fshi një pjesë e vjetër e frikës sime. Ajo hyri në kontrollin e pasaportave pa kthyer kokën. E dija pse: do të ishte një kthim i tepërt që do të na mbërthente aty, dhe ne i kishim premtuar vetes lehtësi.
Autobusi i kthimit u mbush me njerëz të heshtur, me telefonat e tyre, me torbëza suveniresh dhe mendime të pështjellta. Zarfim më digjte në xhep. Prita një ditë dhe një natë. Ditën e dytë, në mëngjes, hapa zarfin. Ishte një fotografi nga ato “point-and-shoot”: unë duke qeshur ndërsa mbaja një ombrellë të prishur, ajo paksa jashtë fokusit, duke pëshpëritur diçka që unë s’e kujtoja më. Në anën tjetër të fotos, ajo kishte shkruar me laps: “Mos lejo të të bindin që gjërat e shkurtra nuk janë të vërteta. Dritat që ndezin një dhomë e ndryshojnë përherë.” Pastaj një listë e tretë, vetëm dy pika: “1) Mos e harro fjalën ‘pastër’. 2) Ndërto shkallë për njerëzit, jo mure.”
Kam menduar gjatë për këtë. Muajt pas largimit të saj ishin si faqet e bardha që të frikësojnë përpara se t’i njollosësh. Por fotografia në frigorifer më mësoi ta mos ta mas më të vërtetën me gjatësi. Fillova të bëj gjëra të vogla me vëmendje të madhe: i rregullova fjalët e punës me një qetësi të re, nuk e shtyva më kafen e mëngjesit, u ndala t’i kërkoj falje njerëzve menjëherë kur e ndjeja të duhur, fola me mamanë për gjëra që i kishim lënë pezull. Edhe shkallët në ndërtesën time fillova t’i pëlqej: të ngushta, por të ndritshme. Ndonjëherë ulesha në njërën, në mes të katit të dytë, si për të provuar ndjenjën që përmendte Elira kur thoshte se një shkallë e vendosur mirë mund të të ndryshojë humorin.
Nuk i shkrova. Kështu ishte marrëveshja jonë e heshtur. Në vend të mesazheve mbajta një fletore të re, jo blu, por bosh, ku shkruajta gjërat që mësova. Në njërën faqe shënova: “Respekti i kohës së tjetrit është forma më e thjeshtë e dashurisë.” Në një tjetër: “Ndonjëherë duhet të humbasësh një diell për të parë dritat e vogla.” E kuptova se historitë e shkurtra të mësojnë të mos u rrish pas me lakmi, por t’u thuash faleminderit. T’u thuash: “Ju keni bërë pjesën tuaj. Tani jam unë.”
Skedaret e fotos i zhvillova pasi u bëra gati t’i shihja. Doli ajo e ombrellës, dhe doli një tjetër ku ajo shtynte një portë të rëndë hekuri me dy duar, duke bërë sikur hapte një kështjellë. Doli dhe ajo e mollës së kafshuar, ku unë dukesha serioz si të isha duke mbajtur një fjalim për një mollë. Qesha. M’u duk sikur ajo po qeshte me mua diku në një studio të gjerë milaneze, ku drita hyn nga dritare të larta dhe bën vijat e hijeve të zhdrejta e të pastra.
Disa muaj më vonë, mora një kartolinë nga Italia, pa shumë fjalë: një skicë e vogël me laps e një shkalle spirale dhe nën të: “Mbaj dritën ndezur.” Asgjë më shumë. M’u duk si mënyra më e përsosur për ta ruajtur distancën dhe mirënjohjen njëkohësisht. E vendosa kartolinën pranë fotos. Disa miq, kur vinin për kafe, më pyesnin kush është. U thosha: “Një njeri që më mësoi të mat kohën me cilësi.” Nuk e bëja as dramatike, as nostalgjike. Ishte si t’i tregoje dikujt një recetë të thjeshtë që të doli shumë mirë një herë.
Ndonjëherë kthehem te libraria ku u njohëm. Raftet janë po aq të shtrembër; pronari është po ai, me syze që ulen gjithnjë në majë të hundës. Gjej ndonjë libër të vjetër me margjina të shënuara me laps dhe pres që të gjej ndonjë shënim të saj. S’jam i sigurt nëse e kërkoj vërtet, apo është thjesht një pretekst për të qenë atje ku filloi gjithçka. Një herë gjeta një fjali të nënshtuar: “Nuk mund t’i ndalojmë valët, por mund të mësojmë të notojmë.” Nuk e di kush e kishte shkruar, por m’u duk si një zë i afërt.
Në fund, unë e di se kjo histori tingëllon si një pushim veror, si një shishe me mesazh që lahet në breg dhe ikën sërish në det. Por për mua ishte një arkitekturë e vogël brenda meje: një shkallë, një dritare që hapet, një korridor i ngushtë nga ku kalon drita. Mësoj vazhdimisht të falënderoj atë muaj. Mësoj të mos i marr të dhënat si garanci. Mësoj se dashuria mund të jetë një fjali e bukur, por e shkurtër, dhe prapëseprapë të përfshijë një roman të tërë të mundshëm, në heshtje.
Sot, kur bie shi, dal jashtë pa ombrellë dhe eci përgjatë Lanës. Njerëzit nxitohen, rrëshqasin nën streha, vrapojnë drejt stacioneve. Unë i ngadalësoj hapat, e lë ujin të më prekë supet dhe shpinën, dhe dëgjoj zhurmën e rrjedhës. Yjet s’duken, por drita e qytetit ngjitet si frymëmarrje mbi ujë. Në xhep kam gjithmonë një laps. Nuk shkruaj më në margjina librash, por në skajet e ditës sime, në mendje. Një shënim i vogël për veten: “Ndërto shkallë. Mbaj dritë. Kujto se dritat që ndezin një dhomë, edhe kur fiken, e kanë ndryshuar përherë.” Dhe në ato çaste, e kuptoj se nuk jam duke e mbyllur një kapitull, por duke ecur nëpër të, si në një shkallë spirale që të çon diku lart, pa e parë fundin, por me zemër të qetë.
Ndoshta një ditë do të takoj sërish Elirën, në një aeroplan, në një shesh, apo thjesht në një shesh të brendshëm të mendimit tim. Ndoshta do të mbetemi disa sekonda në sytë e njëri-tjetrit, si dy njerëz që i kujtojnë vetes diçka të përbashkët. Ndoshta jo. E bukura e historive të shkurtra është se nuk të detyrojnë t’u japësh fund, as t’i vazhdosh. Të japin leje të jetosh.
Dhe kjo, për mua, është mjaft.