Dita e parë kur e pashë atë ishte një mëngjes i butë gushti kur rëra kishte ende freskinë e natës dhe dallgët lëviznin si një mantel i lehtë në supet e detit. Kisha zbritur në breg me sandalet në dorë, duke kërkuar qetësi, një zhurmë që nuk flet për askënd tjetër veçse për zemrën time. Plazhi i një gjiri të vogël, ku çadrat zgjoheshin si lule të përgjumura dhe erëza e kripur përzihej me aromën e kafeve të para. Kisha ardhur pas një vere të paqartë me veten, pas disa vendimeve që më kishin çuar në rrugica të ngushta të Tiranës, ku çdo cep e kishte hijen e vet dhe çdo orë më dukej e ndarë në fraza që nuk përfundonin kurrë. Atje, në atë plazh, unë kërkoja një pikë fundore dhe një fillim.
E pashë të ulur pranë varkës së bardhë të peshkatarit, me një bllok skicash në prehër. Ai vizatonte pemët e thata që rriteshin mbi shkëmb, si thonj që kapeshin pas qiellit. Era i frynte flokët paksa mbi ballë dhe më kujtoi pikturat e vjetra ku deti është gjithmonë një prapaskenë e denjë për çdo histori njerëzore. Kur kalova pranë, blloku i tij u hap lehtë nga era, dhe një fletë e lirë u ngrit në ajër dhe ra te këmbët e mia. E mora me kujdes dhe ia dorëzova. Ai buzëqeshi. “Faleminderit,” tha. Zëri i tij kishte atë dridhjen e ngrohtë që mbajnë njerëzit që flasin shpesh me detin. “Ardian,” u prezantua. “Rina,” thashë unë, dhe emri im m’u duk menjëherë më i lehtë, si të kishte dashur prej kohësh ta thosha në atë breg.
Ditët pasuan si radhë guackash. Në mëngjes takohej me peshkatarët te moli i vogël, në drekë ndihmonte te një bar buzë rërës ku shërbente limonata shtëpie, ndërsa pasdite i kthehej bllokut të tij të skicave. Nuk dukej si një njeri që i përket vetëm njërit vend. Më tha se gjatë vitit punonte në një studio të vogël arkitekture në qytet, por verat i kalonte këtu, midis grykave të erës dhe fjalëve të detit që i mbante në letër me laps. “Disa njerëz kanë ditar,” qeshi ai. “Unë kam harta të plazheve.” I kërkova t’i shihja. Skicat e tij ishin si fragmente ëndrrash: një dritare blu mbi faqen e një shtëpie të vjetër, një stol i ndryshkur, një çadër e thyer që dukej si një shenjë pikësimi në hartën e kujtimeve.
Filluam të flisnim çdo ditë. Unë e lexova veten në heshtjet tona po aq sa në fjalët. Ai kishte një mënyrë të çuditshme ta dëgjonte: nuk të ndërpriste, por edhe nuk qëndronte thjesht i qetë; me laps vizatonte shpejt një vijë te blloku sa herë që një mendim i imi dukej se kapte formë. “Për të mos e humbur,” shpjegonte. Unë qesha, por brenda ndieja një falënderim që nuk gjente fjali, falënderim për mënyrën si dikush mund të ruajë një mendim tëndin si një guralec që e mbledh nga bregu. Nuk e di se kur e kuptova që e kërkoja atë. Ndoshta kur çadrat hapeshin dhe bebushët qeshnin nën diellin e vonë, unë gjithmonë shikoja anës atij barke të bardhë; apo kur pasditet merrnin atë hije mjaltë dhe kishe ndjesinë se koha ishte një gotë uji që po e pije me ngadalë.
Një pasdite më propozoi të ecnim drejt një gjiri të fshehtë ku, sipas tij, dallgët bënin zëra të ndryshëm. “Çdo gji ka gjuhën e vet,” tha. “Si njerëzit.” Rrugica mbi shkëmb ishte e ngushtë, e mbjellë me shkurre trëndafili të egër. Ai ecte para me kujdes, duke më paralajmëruar për gurët që lëviznin. Atje poshtë, në një hark të vogël rëre të artë, deti varej si një shall i kaltër. Ne u ulëm. “Njerëzit vijnë në plazh për të harruar,” thashë. “Unë kam ardhur për të kujtuar.” E thashë pa e pritur, pa e matur. Ai nuk më pyeti “çfarë”, nuk kërkoi rrëfim për të cilin unë nuk isha gati. U ul afër dhe vizatoi një spirale mbi rërë. “Dallgët dinë të kthehen,” tha thjesht. “Edhe kur duket se largohen.”
Ndonjëherë ne flisnim për qytetin dhe orët e tij që ecin në sinkron me semaforët. Ndonjëherë për gjyshen e tij që e kishte mësuar të dallonte erën e jugut nga ajo e lindjes duke parë si silleshin pëllumbat e mëhallës. Unë fola për punën time, për email-et e pafund, për një dashuri të vjetër që ishte shuar si një qiri i harxhuar, jo me dramë, por me kohë. “Nuk më vjen më keq,” i thashë. “Veç ndiej një boshllëk të vogël, si njolla e bardhë që mbetet në rërë kur e heq një gur.” Ai po vizatonte një barkë në buzë të faqes. “Ndoshta nuk është boshllëk,” tha pas pak. “Ndoshta është vendi i lirë ku do të ulesh këtë verë.”
Një ditë plazhi ishte plot. Një djalë i vogël u nda nga prindërit dhe nisi të qante. Ne e pamë të dy. Ardiani u ngrit i pari, e qetësoi, i bleu një akullore nga kioska, dhe derisa gjetëm prindërit, e mbajti për dore duke i treguar si të llogariste dallgët: “Një, dy, tre… ku është ajo që të sjell guackën?” Djalit i shkëlqyen sytë. Kur u rikthye te prindërit, ai u kthye dhe na përshëndeti me dorë. Unë e pashë Ardianin në profil, me dritën e diellit që i binte mu në sy, dhe mendova se ka njerëz që nuk e dinë si duken kur bëjnë të mirën. Ata veprojnë, thjesht, si të ishte frymëmarrje.
Atë mbrëmje u ulëm në një shteg druri që i afronte këmbët tona te deti. Era sillte aromë të freskët dhe diku larg dëgjohej një kitarë. “Ndonjëherë mendoj se plazhi është një vend që bashkon dilemat tona në një gjuhë të vetme,” thashë. “Në qytet, çdo pyetje kërkon përgjigjen e vet. Këtu, mjafton të jesh.” Ai qeshi. “Mbase prandaj verat na duken aq të shkurtra,” tha. “Sepse nuk kërkojnë prova.” Pastaj më tregoi për një ofertë pune jashtë vendit, një studio në Milano, një mundësi që i kish ardhur papritur dhe i dukej si dritare që hapet vetë. “Nuk e di a jam gati,” pranoi. “Jam rritur duke bërë plane për të ndihmuar familjen. Tani, kur më thonë ‘shko’, më duket sikur po lë pas bregun tim.”
Kjo fjalë, bregu im, m’u ngulit. Më kujtoi shtëpinë e fëmijërisë ku shkallët ishin të gërryera prej hapave dhe kishin zërin e vet. “Ndoshta bregu yt je ti,” i thashë. “Jo vendi.” Ai më pa dhe qeshi me sytë, jo me buzët. “Po ti?” pyeti. “Cili është bregu yt?” Mendova për punën që më priste në shtator, për kolegët e dashur dhe oraret e palëvizshme, për apartamentin tim të vogël me lule kaktusi te dritarja. “Ndoshta jam në rrugë për ta gjetur,” thashë. “Ndoshta kjo verë më ka mësuar të mos kem frikë t’i afrohem ujit.”
Ditët nisën të skuqeshin si fiqtë e pjekur të gushtit dhe në ajër u duk aroma e parë e vjeshtës. Ne ecnim më shpesh herët, para turmës, kur zërat e njerëzve janë të ulët si kënga e një radioje në kuzhinë. Flisnim për gjërat e vogla: përse disa guacka kanë vijat si hijet e pemëve, përse fëmijët nuk lodhen asnjëherë duke vrapuar drejt dallgëve, përse njeriu e kujton një verë nga një këpucë e humbur mbi shteg. Me të kuptuar se largimi i afruar bënte që çdo çast të kishte peshë, nisëm të bënim gjëra që do t’i mbanim mend. Një mëngjes shkruam mesazhe të vogla në fletë letre, i futëm në shishe, por në vend që t’i hidhnim në det, i varrosëm në rërë nën një shenjë të fshehtë, për të mos e ndotur ujin. “Le të bëhen si farë,” tha ai. “Ndoshta dikujt i mbijnë kujtime.”
Një pasdite me re të bardha si pambuk, ai më mësoi të ngisja një dron të vogël që e përdorte për të parë vijën e bregut nga lart. Pamja e plazhit nga qielli ishte e ndryshme, si t’i shihje fletët e një libri të hapura në tryezë. “Shiko si duket gjiri ynë,” tha. “Si një zemër që ka mësuar të rriqet me dallgën.” Unë qesha. “Duket si një zemër që nuk frikësohet nga lëvizja.” Pastaj e ulëm dronin dhe u ulëm sërish te hije e varkës. Ai nxori bllokun dhe skicoi një vijëz të re. “Kjo je ti kur qesh,” tha, duke treguar një hark të lehtë mbi ujë. “Me siguri s’jam kaq e bukur,” protestova. “E bukur nuk është fjalë që ia vlen për këtë,” m’u përgjigj. “Është e gjallë.”
Ndodhi dhe një natë me stuhi. Shiu binte si perla të vogla që kërkonin vend pranë njëra-tjetrës, dhe ne u strehuam nën strehën e një kasolleje ku dikur shitej peshk i freskët. Mbi tavolinë gjetëm një pecetë letre dhe ai vizatoi madhësitë e pikave të shiut, si të ishin planetë. “Përqendrimi është dashuri,” tha. “Kur je me një njeri dhe dëgjon si bie shiu, ai zhurmon për ju të dy njësoj.” Unë e pashë dhe mendova se si njerëzit që përqendrohen tek ti të shërojnë pa fjalë. Asgjë dramatike nuk ndodhi atë natë; asgjë veç dy zemrave që ndiqnin ritmin e një shiu mbi kasollen e vjetër.
Kur mbërriti java e fundit, zërat e plazhit ndryshuan. Shitësit ulen çadrat, familjet bënë fotografitë e fundit, dhe dyqanet filluan të shisnin lirë byzylykët me rruaza. Unë e ndjeva një ngutje të brendshme, si të kisha lënë diçka pezull. E morëm një mbrëmje dhe shkuam te vendi i fshehtë, te gjiu i vogël ku kishim varrosur shishet. Gërmuam pak dhe nxorëm njërën. Letrat brenda kishin thithur pak lagështi, por fjalët lexoheshin. Në timen kisha shkruar: “Nuk kam frikë nga kthimet.” Në të tijën lexova: “Nuk kam frikë nga nisjet.” Ne qeshëm njëherësh, ashtu si njerëzit që zbulojnë se po thonë të njëjtën gjë në gjuhë të ndryshme.
Ishte koha e pyetjeve që nuk i shmang dot. “Çfarë do të bëjmë?” e thashë e para, jo nga ankthi, por nga dëshira për të qenë e drejtë me çastin. Ai uli kokën dhe pastaj m’u drejtua pa e prishur qetësinë. “Do të provojmë të mos e shkatërrojmë këtë me frikë,” tha. “Unë do të shkoj të shoh studion. Ti do të kthehesh në punë. Do të flasim, do të vijmë, do të ikim. Dhe nëse ky vend brenda nesh mban, do të dimë vetë.” Nuk ishte premtimi i madh i filmave; ishte një premtim i gjallë, pa skena të sforcuara. Unë e pranova të vërtetën e tij siç pranohet një dritë që s’ka ende perde.
Në mëngjesin e fundit, dielli doli me një kujdes të rrallë, sikur edhe ai ta dinte që dita kishte një peshë të veçantë. Ne ecnim pranë ujit, dhe unë i shkruajta emrin në rërë. Ai m’i la duart në shpatulla dhe më pyeti qeshur: “A do të vijë dallga ta fshijë?” “Le ta provojë,” i thashë. Ai vizatoi një barkë të vogël pranë emrit tim. “Të pres këtu,” tha, duke prekur zemrën e tij. “Jo vetëm këtu,” i thashë unë, duke prekur vendin ku harku i brinjëve mbyllet. “Edhe këtu.” Pastaj ndodhi ajo gjë e thjeshtë që i jep fund një sezoni pa e mbyllur: ai më përqafoi, një përqafim që nuk e matje me kohë por me thellësi, dhe ne e lamë plazhin të bënte detyrën e tij të lashtë, të mbante dhe të lëshonte.
U ktheva në qytet me rërë në çantë, me një bllok të vogël skicash që ma kishte dhuruar “që të mos humb vijat e tua”, siç tha, dhe me një qetësi që nuk e kisha njohur më parë. Ditët e para shëtitën si zogj të mësuar të rrinë afër shtëpisë. Mëngjeseve pi kafen dhe mendoj për valët që hyjnë e dalin, pa kërkuar leje, si mendimet e mira. E mbajta premtimin e heshtur: çdo të dielë i dërgoja një copëz bregdeti nga jeta ime në qytet. Një fotografi e një dritareje blu, një fjalë që e gjeja te një libër, një skicë e thjeshtë e një filxhani çaji. Ai, nga ana e tij, më dërgonte skica të udhëve të reja që i hapeshin, shkallë të gjata prej guri nëpër qytete të huaja, ura që ecnin mbi lumenj si mendime që nuk ndalen te pengesat. Nuk ishim as si çiftet që i dinë orët e njëri-tjetrit, as si miqtë që flasin për gjithçka. Ishim dy njerëz që e mbanin gjallë një plazh brenda vetes.
Vjeshta erdhi me erëra që sillnin gjethen te këmbët e kalimtarëve dhe unë nisa të punoja me një durim të ri, sikur deti m’i kishte lënë në duar disa gurë të vegjël për t’i rrotulluar kur ndihesha e lodhur. Shokët e punës panë tek unë një qetësi të padeklaruar. “Ke pushuar mirë,” më thanë. “Kam dëgjuar shumë,” u përgjigja. Në mbrëmje, kur kthehesha në shtëpi, hapja bllokun dhe i rreshtoja ditët si çadra rëre: njëra blu, tjetra e verdhë, njëra me një gëzim të vogël, tjetra me një dyshim të lehtë. Nuk është se gjithçka u bë e thjeshtë. Kishte ditë kur dyshimet më vinin si valë të dhunshme dhe më pyetnin veten se cila është arsyeja e një dashurie që nuk ke pranë çdo minutë. Por pastaj kujtoja se sa shumë më kishte mësuar ajo verë për praninë: se prania nuk është vetëm afërsi fizike, është edhe të dish se ku ta gjesh veten kur të duhet.
Kur dhjetori preu ditët e shkurtra si me gërshërë, mora një kartolinë. Ishte një natë me shi, ashtu si ajo te kasollja e peshkut. Brenda, një skicë e gjirit tonë dhe poshtë saj, me shkronja të vogla, “Dallgët dinë të kthehen”. Asnjë fjalë tjetër. Por ajo mjaftoi. U ndjeva si të isha ulur sërish te shtegu i drurit dhe të dëgjoja këmbët e ujorëve. Nuk e di ç’do të sjellë vera tjetër; ndoshta do të vijë me reshje të prera e me diell të fortë; ndoshta me lajme të reja nga Milano, ndoshta me një vendim të guximshëm nga unë për të ndarë vitin mes dy bregjeve. Por e di se tashmë e kam mësuar gjuhën e një plazhi brenda meje që nuk mbyllet me stinët.
Shpesh mendoj për fëmijën që humbi atë ditë dhe për mënyrën si Ardiani i numëroi dallgët derisa ai qeshi. Mendoj se dashuria është ndonjëherë pikërisht kjo: ta numërosh së bashku valën e radhës derisa frika të zbutet. Të mos premtosh se do të kesh gjithmonë mot të mirë, por të dish se si të gjesh strehën e kasolles pa tregues të mëdhenj, vetëm me nuhatjen e njëri-tjetrit. Të vizatosh spirale në rërë duke e ditur se dallga do ta fshijë, dhe sërish ta vizatosh, sepse procesi të ka bërë më të durueshëm e më të vërtetë.
Nganjëherë e hap një nga shishet e vogla të kujtimeve që kemi varrosur brenda meje: letrën ku shkruajta se nuk kam frikë nga kthimet. Jam ende unë që po kthehem te vetja, sa herë që marr frymë më thellë, sa herë që i them vetes se jeta nuk është një vijë e drejtë në rërë por një plazh me gropa e guacka, me zhurmë e qetësi. Në fund të fundit, “dashuri në plazh” nuk është vetëm një histori vere për ta rrëfyer në darka me miqtë. Është mënyra si permbyllet një ditë kur e ke kaluar duke parë, duke dëgjuar, duke i dhënë emër një ndjesie të vogël, dhe si nis një ditë tjetër me zemrën që di të presë.
Në pranverë, para se vera të trokasë, unë do të blej një palë sandale të reja dhe do të vendos në çantë bllokun e skicave. Jo si pritje e ankthshme, por si gëzim i maturuar. Dielli do të rrotullojë orët në ngjyrë mjalti, fëmijët do të bërtasin si zogj të gëzuar, baristi do të shërbejë limonata me akull, dhe një diku, në një vend që tashmë e njoh, do të ketë një barkë të bardhë peshkatari me një njeri që vizaton. Ndoshta do të jemi të dy atje. Ndoshta jo. Por di se deti do të më flasë në të njëjtën gjuhë, dhe unë do ta kuptoj. Sepse bregu im nuk është më një vend i frikës, por një hapësirë e hapur ku valët sillen e shkojnë, dhe unë, me gjithë ndryshimet e stinëve, kam mësuar t’i numëroj pa humbur durimin.
Dhe nëse më pyesin një ditë se çfarë është dashuria në plazh, do t’u them se është aftësia për ta parë veten në një vijë uji që vjen e shkon, për ta pranuar lëvizjen pa kërkuar garanci të panevojshme, për ta mbajtur një skicë të vogël të asaj që je, thjesht që të mos e humbasësh. Do t’u them se ndonjëherë mjafton një fletë që era e kthen dhe dy duar që e kapin, një “faleminderit” që hap një bisedë, një shishe e varrosur me dy fjali të sinqerta, dhe një kasolle që të kujton se stuhitë s’janë fundi i botës, por muzika që na mëson ritmin. Dhe në zemër, atje ku harku i brinjëve mbyllet, do të ruaj vendin ku emri im dhe një barkë e vogël qëndrojnë ende pranë, pa u fshirë dot nga asnjë dallgë.