Autobusi i mëngjesit ishte si një kukull shtëpie që hapet çdo ditë e zbulon të njëjtat fytyra në vende të ndryshme. Një grua me shall të gjelbër që gjithmonë mbante me vete një thasë pambuku me mollë; një djalë i vogël me çantë në formë dinosaur që i numëronte stacionet me zë të ulët; një burrë i lodhur me sytë e ngulur në dritare, i cili dukej sikur e numëronte ujin e Lanës në mendje. Unë isha aty, diku mes dyerve të pasme, me kufje të lidhura pa muzikë, vetëm për të pasur një arsye të mos përfshihesha në bisedat e rastit. I njihja të gjithë, por askush nuk më njihte mua.
Atë mëngjes ishte ftohtë dhe qielli dukej sikur e kishte harruar ngjyrën. Tirana ishte zgjuar me një shi të imët, të qëndrueshëm, si një premtim për të cilin nuk pyeti askush. U ula në një vend pranë dritares dhe me gisht vizatova rrathë në xhamin e mjegulluar. Kur autobusi ndaloi te stacioni pranë librarisë, ai hipi. E kisha parë edhe herë të tjera: i njëjti pallto blu, i njëjti bllok shënimesh në dorë. Kishte flokë paksa kaçurrela dhe një shikim që e lëshonte si të harruar diku, e pastaj e kthehej sikur të kërkonte një mendim të humbur. Ai kurrë nuk zgjidhte të njëjtin vend. Ndonjëherë rrinte në këmbë dhe lexonte libra të vjetër, me faqet e zverdhura. Ndonjëherë ulej e vështronte njerëzit me një lloj mirësie kureshtare, siç vështrohet një cini në një muze që nuk e ke parë asnjëherë, por e ndien që të përket.
Sot zgjodhi vendin pranë meje. Palltoja e tij lëshonte një aromë të lehtë kafeje dhe letre të re. “A është i lirë?” pyeti thjesht. Tundja kokën dhe u përpoqa të mos dukesha e gëzuar pa arsye. “Unë jam Elira,” i thashë pas një heshtjeje që zgjati aq sa katër stacione. Ai qeshi, një buzëqeshje e butë që nuk donte t’i bënte dëm askujt. “Ardit,” u përgjigj. Pastaj shtoi, pa e kuptuar as vetë pse: “I njoh njerëzit nga librat që lexojnë. Por kur s’lexojnë, nuk di nga t’i kap.”
E lashë të qeshja ngadalë. “Po unë s’po lexoj sot,” thashë, duke prekur pa vetëdije kopertinën e një libri të vogël që kisha në çantë. “Atëherë do të duhet të gjej një mënyrë tjetër,” tha ai, dhe i hodhi një sy dritares. “Ndoshta nga mënyra si vizaton rrathë në xham.”
Ai më bëri të qeshja edhe më fort. Unë gjithmonë vizatoja rrathë, si të mund ta ftoja botën të hynte në një formë të sigurt. Në një qytet ku gjithçka dukej se i rrëshqiste njeriut nga duart, unë i kisha rrathët e mi të përditshëm në dritare. Autobusi ishte, në njëfarë mënyre, ritmi im. Aty gjendja të njohurat: të njëjtat ulëse që fishkëllenin kur uleshe, të njëjtat shenja në dysheme nga valixhet e dikujt që dikur u zhvendos, të njëjtat tinguj të dytës së dyerve. Aty, mes të tjerave, kisha edhe fytyrën e tij.
Ditët që pasuan, koha filloi të matet me stacione. Arditit i pëlqente të vinte pak më herët për të zënë një vend pranë dritares. Unë, nga ana ime, nisa të zbuloja se sa shumë vëzhgonte ai. Ishte njeri që flet pak, por secila fjalë dukej e matur në dorë si gurët e rrumbullakët të lumit. “E di,” tha një mëngjes, “se në këtë linjë ka një zonjë që zbret gjithmonë te stacioni i dytë pas Urës së Lanës, dhe në pëllëmbë mban një qese me bukë për zogjtë? Nëse vonohet pesë minuta, zogjtë qëndrojnë te lulëkuqet e mbira buzë trotuarit sikur e presin.” Pastaj e pa nga xhami, si të donte të mos e shkatërronte magjinë duke e thënë me zë.
Më tregoi se punonte si arkitekt dhe po punonte në një projekt për një hapësirë publike, një shesh të vogël me stola ku njerëzit mund të rrinin pa blerë asgjë. “Më duket romantike të projektosh vende ku njerëzit nuk detyrohen të kenë një arsye për të qenë,” tha, dhe sytë i shkuan poshtë, sikur kishte thënë diçka tepër intime. Mua më pëlqeu mënyra si e shihte qytetin, si i njihte vendet ku njerëzit priteshin. “Si ky autobus,” shtova unë. “Po,” tha ai, “veçse ky lëviz.”
Ishte një vjeshtë që ngadalë po hynte në dimër. Një pasdite, kur po ktheheshim, dielli u shfaq për disa minuta, dhe në dritare u shfaq një copë qiell i pastër, si një frymëmarrje e papritur. Ai nxori një libër të vjetër, “Kronikë në gur”. E hapi aty ku kishte lënë faqen e palosur në një trekëndësh të vogël. Dukej si një fëmijë që i kthehej lodrës së preferuar. “Lexon shpesh?” e pyeta. “Lexoj, kur më lënë njerëzit,” tha duke qeshur. Pastaj e mbylli librin dhe e vuri në prehër. “Por tani po më pëlqen më shumë të dëgjoj.”
M’u duk sikur fjalët e tij kishin një ton që nuk m’a kishte dhënë askush më parë: një ftesë për të folur jo për të plotësuar heshtjen, por për ta ndarë. I tregova për nënën, e cila punonte në një qendër komunitare dhe me fytyrën e saj dielli dilte edhe kur ai mungonte. I tregova për tim atë, i cili gatuan të njëjtin lloj gjelle sa herë është i merzitur, sikur ta qetësonte sendërtimi i të njëjtës recetë. “Njerëzit kanë recetat e tyre për t’u ndier në shtëpi,” tha Arditi. “E jotja cila është?” Unë u mendova, pastaj thashë: “Të kthehem me të njëjtin autobus. Dhe të gjej të njëjtin vend të lirë.”
Në një nga ato mëngjese pritës, ndërsa shiu nuk mbërrinte dot të vendosej, ndodhi diçka e thjeshtë, por e mprehtë si një vijë në letër. Autobusi u mbush më shpejt se zakonisht. Dikush kishte hapur çadrën brenda dhe dikush tjetër debatoi me shoferin për biletën. U krijua një gurth në mes, si një nyje e vogël në triko. Arditi qëndroi në këmbë, unë gjithashtu. Teksa autobusi nisi të lëvizte, një frenim i papritur na eci dy hapa përpara dhe ne u gjendëm shumë pranë, më pranë se sa e kishim menduar. Aroma e shiut në pallton e tij, aroma e kafesë dhe e një luleje të panjohur që m’u duk sikur vinte nga krahu i tij i majtë, u përzien me ritmin e rrotave që kalonin mbi pllakat e lagështa.
Nuk ishte çast i planifikuar. S’kishim muzike dramatike, as panoramë romantike, as fare dritë të duhur. Ishte një autobus, me një vajzë që përpiqej të mos shkelte këpucët e së moshuarës pranë, dhe një djalë që mbante bllokun e shënimeve nën sqetull për të mos e lagur. Por në mes të asaj zhurme, të asaj njerëzie, të atij realiteti paksa të pagdhendur, diçka u qetësua. Të gjitha gjërat që na kanë kthyer në të rritur – kujdesi, frenimi, distancat e sjella – u shtynë pas. Ai m’u afrua me një lëvizje të vogël që nuk e përkufizon dot as bravura as ngurrimi, dhe unë e ndesha shikimin e tij me atë vetë-sinqeritet që të shpëton vetëm kur je i lodhur nga të gjitha rolet. “Elira,” më tha me zë të ulët, sikur e kishte provuar në vete fillimisht, “mund…?”
S’e di kush prej nesh e filloi. Mbase e filloi frenimi tjetër që na hodhi edhe një centimetër drejt njëri-tjetrit. Mbase e filloi aroma e bukës së ngrohtë nga çanta e një nëne përballë që i foli foshnjës me një gjuhë që vetëm dy sy të dashuruar do ta kuptonin. Mbase e filloi ai vetë, me një vendim të qetë, siç vendos të vendosësh një dorë mbi një gur të sigurt në një lumë të shpejtë. Puthja ishte e shkurtër dhe e pastër, pa ngutje, pa betime. Si kur i thua dikujt “jam këtu” pa sqarime. Për një çast autobusi heshti në mendjen time, edhe pse në të vërtetë ai vazhdoi rrugën e tij, dikush u ankua për temperaturën, dikush tjetër i ra telefonit nga dora. Unë u ndjeva si një rrathë i mbyllur më në fund. Një puthje në autobus, mes njerëzve, mes jetës, mes atyre që nuk kanë luksin të vendosin skenën, por e gjejnë ashtu si është: të papërsosur, prandaj të vërtetë.
Kur u ulëm prapë, nuk e mbaj mend saktësisht çfarë thamë. Ndoshta folëm për stacionin pasues, ndoshta për librin e tij, ndoshta për filxhanin tim të kafesë që kishte mbetur gjysmë i mbushur në duar. Por mbaj mend ndjesinë – si të kisha kaluar një urë të ngushtë, duke parë poshtë rrjedhën e shpejtë, e duke kuptuar se nuk do të kthehesha më prapa. U ndamë te stacioni im. Ai më ndoqi me sy nga dritarja, dhe unë i bëra me dorë, të dy duke buzëqeshur me një pamje që nuk do ta kisha menduar kurrë se mund ta kishim: si dy njerëz që e njohin misterin e thjeshtë të një puthjeje të merituar.
Ditët mbrapa kishin një dritë të re. Nuk i kishim vënë një emër asaj që po ndodhte, nuk e kishim shtyrë në shpjegime. Thjesht, kur autobusi ndalej, ne ngjiteshim dhe gjenim njëri-tjetrin me një lloj sigurie të lumtur. Mësoja për të se mbante gjithmonë dy lapsa me vete, nga frika se njëri mund të thyhej. Se i pëlqente të mbillte barishte në ballkon, dhe një herë kishte pasur një vazo rozmarinë që mbijetoi një dimër të tërë vetëm ngaqë ai i fliste çdo mëngjes. Se kur ishte i mërzitur, nuk e ngrinte zërin, por fillonte të rreshtonte sendet me kujdes – si të vendoste rregull në një botë që shpesh nuk e kishte.
Ai, nga ana e tij, zbulonte për mua detaje që as vetë s’i kisha parë. “Ti ndryshon rrathët që vizaton sipas ditës,” më tha. “Kur ke frikë, i bën rrathët me kënde. Kur je e qetë, i bën të rrumbullakët. Sot i ke bërë si hëna.” Qesha. “Ndoshta jam një kalendar me mjegull,” thashë. “Ndoshta je,” tha ai, me një butësi që s’më trembte.
Një të hënë, kur shiu nuk ishte kujtuar, Arditi erdhi me një lajm që e mbajti në duar si një gotë plot. “Do të iki për tre muaj,” më tha. “Projekti për të cilin të fola, sheshi me stola, fitoi një grant të vogël për t’u studiuar modeli në një qytet tjetër, në Prishtinë. Do të jem atje deri në fund të dimrit.” Fjalët e tij nuk erdhën si goditje, por si një ehe luminoze që ndërron temperaturën e dhomës. Për një çast mendova për të gjitha gjërat që s’kishim thënë ende, për puthjet që do të duhet të merrnim me vete, për zonjën me zogjtë që do të qeshte pa kuptuar me kë.
“Sa e bukur,” thashë së fundmi, duke e ndier se duhej ta thosha sinqerisht, dhe ishte. “Është ajo që doje.” Ai pohoi me kokë. “Po,” tha, “por s’e dija që do të doja kaq shumë të kthehesha.” E kuptova. Në këtë qytet, në këtë autobus, kishim gjetur një ritëm të heshtur që nuk doja ta humbja. Në vend që të bënim drama, vendosëm të mos e kishim frikë distancën si një përbindësh nën krevat. “Do të mbaj vendin pranë dritares,” i thashë. “Do të mbaj lapsat në xhep,” tha ai. “Dhe do të të shkruaj nga sheshet e huaja.”
Ditët e fundit para nisjes u bënë më të buta, si të ishin bërë prej pëlhure. Shkonim një ndalesë më tej se zakonisht, vetëm që të kishim pesë minuta më shumë bisedë, pesë minuta më shumë dritare. Puthjet tona ishin si vendosje shenjash me laps, pa e grisur fletën. Herën e fundit, u nisëm herët për në stacionin e autobusit që të çonte në terminal. Ai mbante një çantë me rrota, unë një qese me simite të ngrohta. U ulëm pranë njëri-tjetrit dhe vendosëm duart mbi çantë, si dy roje të vegjël të një sekreti. Kur autobusi mori kthesën e fundit, Arditi më pa me atë shikimin që s’e kisha parë te askush tjetër, shikimi i njeriut që nuk do të marrë më shumë sesa i jepet. “Më pëlqen si e mban botën,” më tha. “Si e shikon gjithë këtë… njerëz, lëvizje, zhurmë… dhe e kthen në diçka të bukur.” U përpoqa të përgjigjesha, por përfundova duke buzëqeshur dhe duke i mbulur sytë për një sekondë, sikur të mund ta ruaja atë fjalë diku brenda meje.
Teksa autobusi ndaloi, ai u përkul dhe më puthi. Ishte një puthje e qetë, e ëmbël, e pakthyeshme. Nuk ishte e gjatë, por mbante brenda saj të gjitha mëngjeset tona, rrathët e mi në xham, bllokun e tij të shënimeve, zogjtë që prisnin bukën e zonjës. M’u duk se njerëzit rreth nesh u bënë më të butë. Një plak që kishte vite që e shihja, por s’i kisha dëgjuar zërin, m’u duk se buzëqeshi. “Shihemi shpejt,” tha Arditi, dhe pati diçka në atë “shpejt” që nuk ishte premtim i kotë, por një mënyrë e re e matjes së kohës. Nuk i thamë lamtumirë si në filma, nuk vrapuam, nuk bëmë gjeste heroike. Ne kishim puthjen tonë në autobus, dhe ajo ishte mjaft.
Muajt e dimrit kaluan me mesazhe, me fotografi të shesheve të huaja me stola të rinj, me përshkrime të njerëzve që i ulte aty e i vështronte. “Sot pashë një vajzë që i lexonte një letër të gjatë dikujt në telefon,” më shkroi një mbrëmje. “M’u duk si poezi e lexuar gabimisht. Të kam borxh një poezi.” Unë i dërgova fotografi të rrathëve të mi në xham, iu shkrova për nënën që po bënte byrek dhe i shiste një pjesë në qendrën e komunitetit, për djalin me dinosaur që tani po numëronte backward nga stacioni i fundit. Kur më mori malli, nuk e luftova si armik; e lashë të më ulej pranë, si një shok i vjetër. E kuptova se dashuria nuk është gjithmonë zjarr i madh; shpesh është një batanije e hollë që të mban ngrohtë pikërisht pse është aty, ditë pas dite.
Kur u kthye, qyqqari i marsit po mundohej të bëhej pranverë. Ngjyrat në qytet nisën të dilnin pa frikë. Ai u shfaq në stacion si çdo ditë, me pallton e njëjtë, por me një dritë të re në sy që e njihja: dritën e njeriut që ka parë diçka të bukur dhe ka vendosur të mos e mbajë vetëm për vete. U afrua me hapin e tij të qetë dhe ne nuk lamë të bëhej skenë. Nuk vrapuam për t’u përqafuar mes njerëzve; ne e dinim ritmin tonë. Kur autobusi erdhi, u ulëm pranë dritares. “E humba një laps,” tha me buzëqeshjen e vet, “por e mbajta tjetrin.” “Nuk i ke humbur të gjitha, atëherë,” i thashë, dhe i mbështeta dorën lehtë mbi bllok.
“Kam diçka për ty,” tha, dhe hapi bllokun. Ishte një skicë e vogël e brendësisë së autobusit tonë, me dritaren, me njeriun që mban çadrën, me djalin e vogël me dinosaur, me zonjën e bukës për zogj. Në mes, dy figura të vogla, të ulura krah për krah. Gjithçka ishte thjesht, pa ngjyra, veçse mbi gotën e dritares kishte vizatuar një rrathë të butë, si hëna e vogël që ai thoshte se bënja unë. “Mendoj se ky është sheshi më i bukur që kam projektuar ndonjëherë,” tha në fund, me një seriozitet që e bëri shakanë të humbiste peshën e vet dhe t’i linte vendin të vërtetës.
Nuk e di se çfarë do të ndodhë më pas, dhe kjo është në rregull. Ndoshta do të kemi ditë kur autobusi vonohet dhe nervozizmi ynë nuk është aq i bukur sa duam. Ndoshta do të kemi debate për stacionet ku duhet zbritur, për rrugët që duhet ndjekur, për çështjet që duken të vogla, por kapin rrënjë. Por e di se kemi një puthje që e kemi gjetur aty ku duket e pamundur – në një autobus, mes njerëzve, mes tronditjeve të vogla të ditës – dhe se ajo nuk kishte nevojë për asgjë tjetër përveç nesh që të ishte e vërtetë. Në fund, ndoshta kjo është dashuria: të gjesh një vend të përbashkët në lëvizje, një dritare ku mund të vizatosh rrathë dhe një dorë që të mban lapsin, nëse ndoshta thyen.
Sot, kur e shoh Arditin të ngjitet në autobus dhe të më kërkojë me sy, unë ndiej të njëjtën qetësi që kam ndier ditën e parë. Ai ulet, blloku i tij gërvisht paksa mbi pantallona, autobusi merr rrugën e tij, qyteti bën zhurmën e përditshme. Unë vizatoj një rrathë të vogël, ai më shtyn lehtë bërrylin si të thoshte “jam këtu”. Nuk kemi plane madhështore për t’i rrëfyer botës. Kemi një vend pranë dritares, një skicë në bllok, dy lapsa dhe një qytet që lëviz. Dhe kemi puthjen tonë në autobus, e cila nuk ka nevojë të përsëritet çdo ditë për të qenë e gjallë; mjafton të ketë ndodhur ashtu siç ndodhi – e papritur, e thjeshtë, e pastër – që të na japë guximin për të vendosur të mos zbresim në stacionin e frikës, por të shkojmë edhe një ndalesë më tej bashkë.
Më pëlqen të mendoj se diku, në një orar tjetër të ditës, dikush tjetër në një autobus tjetër do ta gjejë veten duke u afruar pa plan, duke e kapur veten mes zhurmave dhe ngjyrave, duke thënë një emër me zë të ulët sikur ta provonte në brendësi. Më pëlqen të mendoj se qytetet tona, gjithë këtë kohë, kanë qenë duke pritur t’i vendosim puthjet tona në to, jo si shenja të bujshme, por si rrathë të vegjël në dritare – të shihen vetëm nga ata që duhet t’i shohin. Sepse në fund, jeta është më shumë si një autobus se sa si një skenë: lëviz, ndalon, merr frymë, dhe të sfidon të jesh i butë teksa mbahet fort.
Unë e mbyll dritaren e mendjes sime dhe shoh jashtë. Diku rruga bën një kthesë të butë. Shoh një djalë të vogël që mban fort çantën e dinosaurit, një zonjë që tund qesen me bukë, një plak që në dritare shkruan me gisht “Mirëdita” sikur t’ia thoshte qytetit. Arditi rri pranë meje dhe lexon dy rreshta, pastaj i mbyll sytë, si të donte t’i mbante në kujtesë. “Stacioni i radhës,” thotë zëri i shoferit përmes altoparlantit që fishkëllen. Ne nuk nxitojmë. Kemi kohë. Kemi një puthje që na mësoi se koha nuk është vetëm çfarë ikën, por edhe çfarë mbetet – në dritare, në bllok, në zemër.
Dhe kur zbresim, nuk zgjat shumë. Ai kthen kokën për t’u siguruar se unë jam pas, unë i jap një shtyrje të lehtë bërrylit. Diku, në qytet, zogjtë presin bukën e zonjës. Diku tjetër, dikush do të ulë një batanije pranë një stoli dhe do ta thajë në diell. Ne ecim me hapa të zakonshëm, duke i shpërbërë legjendat e dashurisë në veprime të vogla të së përditshmes, të vetmet që e shtyjnë vërtet historinë përpara. Dhe, nganjëherë, kur koha më merr malli, unë kthehem në autobus vetëm për të vizatuar një rrathë të vogël tjetër. Nuk më duhet zëvendësim për atë puthje. Ajo jeton në mënyrën si ne ulemi, si flasim, si heshtim. Ajo jeton te fakti që, sa herë që autobusi frenon, ne e gjejmë njëri-tjetrin edhe më pranë, si të na shpjegonte diku dikush se dashuria nuk është të mos i trembesh frenimeve, por të dish të buzëqeshësh pas tyre.