Nëse do t’i kthehesha asaj vere me fjalë, do të duhej të gjeja një mënyrë t’i rrëfeja gjërat e vogla që e ndërtojnë një çast të madh. Aroma e fikut në oborrin e gjyshes. Zhurma e anijeve të vogla që fishkëllenin në mëngjes, sikur të donin të zgjonin edhe dallgët. Pluhuri i rrugës së gurit që më ngjitej në sandale dhe ngrohtësia e diellit që nuk më pyeste kurrë nëse isha gati për të. Ajo verë filloi si një pushim i thjeshtë pas një viti të gjatë në Tiranë, me plane për të bërë asgjë, përveçse të ndihmoja gjyshen të rregullonte dhomën e sipërme të shtëpisë së vjetër. Por përfundoi si një kapitull që do ta mbaja gjithmonë të hapur, edhe kur faqet e tjera do të përpiqeshin të mbylleshin vetë.
U ktheva në qytetin bregdetar ku isha rritur me një valixhe dhe një kutizë me letra të vjetra. I zbrita në verandë dhe pashë si gjyshja i spërkaste me ujë lulet e saj, siç bënte gjithmonë në orën gjashtë të mëngjesit. “Ke ardhur,” tha thjesht, pa ngritur shumë zërin, sikur koha të mos i lejonte fjalët e mëdha. “Kam ardhur,” i thashë dhe e përqafova. Frika ime e vogël ishte se shtëpia mund të kishte ndryshuar pa mua, por ajo kishte po të njëjtën frymëmarrje: muret e gëlqerosura, tavolina e rrumbullakët në kuzhinë, pasqyra e vjetër që i shtrembëronte pak fytyrat, duke i bërë të duken pak më të qeshura.
Ditët e para i kalova duke shkundur qilimat, duke larë oborrin dhe duke shoqëruar gjyshen në treg. Te tezga e domateve gjithmonë na priste një burrë i moshuar që thoshte “domatet jan’ si zemra sot” dhe qeshte me shakanë e tij të njëjtë. Ikonat e qytetit tim ishin njerëzit, dhe unë i doja, por diçka brenda meje ndihej si turist në shtëpinë e vet. Tiranën e kisha lënë pas me premtimin se do të gjeja kohë për të vendosur ç’doja nga jeta. Isha lodhur nga vendimet e marra me nxitim dhe nga heshtjet e zgjatura. Nuk e dija se përgjigjja do të vinte si një takim i vogël, një pasdite gushti, në bibliotekën e vogël pranë sheshit.
U futa në bibliotekë për të kërkuar një libër që e kisha lexuar dikur, “Revanshi i erës”, një roman për udhëtimet e brendshme. Aty e pashë për herë të parë Elirën. Ishte duke folur me bibliotekaren, duke kërkuar një atlas të vjetër. Flokët i kishte të kapur pas koke dhe sytë e saj kishin atë lloj qetësie që të bënte të ndiheshe i ftuar në vetveten tënde. Kur u kthye, më përshëndeti si të më njihte prej kohësh. “Më duket sikur të kam parë diku,” tha. “Ndoshta në treg, te domatet e zemrës,” i thashë dhe ajo qeshi lehtë. “Unë jam Elira. Kam disa javë që jam kthyer nga Shkodra. Po kërkoj një atlas, se dua të gjej rrugët e vjetra të karvanëve që kalonin nëpër zonën tonë. Më duket e magjishme si udhëtimet e dikurshme i mban një hartë e vjetër.” U prezantova, dhe ashtu, pa plan, filluam të bisedonim. E kuptova se ajo punonte si mësuese arti në një shkollë fillore, por verën e kalonte duke pikturuar muret e shtëpive të braktisura me ngjyra të buta që i quante “shërim për sytë e rrugës”.
Ditën tjetër u takuam rastësisht te moli. Unë kisha marrë biçikletën e vjetër të babait për ta provuar, ajo mbante një kuti bojërash dhe një fletore me skica. “Kjo biçikletë duket sikur ka një histori,” tha. “Ka shumë histori,” i thashë. “Babai më mësoi të mos i fryja gomat kurrë mbas perëndimit, se thoshte nata mban ftohtë frymën e ditës.” Ajo vështroi perëndimin, si të donte të provonte teorinë e babait. U ulëm në skajin e moloit dhe pamë si uji ndërrohej ngadalë nga portokalli në blu. “Njerëzit mendojnë se ndryshimi ndodh papritur,” tha me një fije mendimi, “por mendoj se ndodh si kjo ngjyrë këtu. Ngadalë, pa zhurmë, dhe vetëm kur e kupton, është bërë tjetër gjë.”
Nuk e dija se biseda e dytë do të sillte gjithë të tjerat. Filluan ditët me kafe të ftohtë në verandë, me ecje të shkurtra te kalldrëmet, me ndalesa te libraritë e vogla ku ajo blinte bojëra, unë fletore, dhe asnjëri nuk pranonte t’i hiqte tjetrit kënaqësinë e zgjedhjes. Ajo kishte një mënyrë të veçantë të dëgjimit. Nuk ndërpriste. Nuk ngutonte asnjë përgjigje. Sikur i jepte kohë fjalës të ulej në tavolinë, të pinte ujë, të merrte frymë, e pastaj ta shikonte në sy. Unë i tregova për punën time të ngurtë me tabelat e Excel-it, për frikën time prej dështimit, për dashuritë e mia të pakryera që i kisha lënë si gjysmëpiktura. Ajo më tregoi për nënën e sëmurë, për vështirësinë e viteve të fundit, për bindjen e saj se arti nuk shpëton botën, por shpesh i le njerëzit të ecin edhe një ditë më shumë.
Një pasdite, kur dielli rrihte avllitë e lagjes me mprehtësinë e tij, ajo më mori te një shtëpi e braktisur në buzë të qytetit. “Këtu dua të pikturoj një mur,” tha. “Ka vite që e shoh duke u zbehur.” Shtëpia ishte thjesht një portë e thyer dhe një mur i madh që shikonte nga rruga. Në murin e çarë, ajo filloi të vizatonte me shkumës një vajzë që mbante në duar një dritëz të vogël, si një qiri, ndërsa përreth saj frynte erë. “Do të jetë vajza e erës,” tha. “Ajo nuk mund t’i ndryshojë erës drejtimin, por mund t’i mbrojë dritën.” E pashë teksa vija e saj e hollë bëhej shteg për mendimet e mia. Ajo pikturoi për orë të tëra, unë e shikoja dhe e ndihmoja me kova uji. Më dukej sikur rritesha brenda asaj pikture, sikur të kisha pasur gjithmonë nevojë për të mësuar si të mbroja një dritë të vogël.
Lajmi i parë që më tronditi erdhi si një telefonatë e shkurtër nga Tirana: firma ku punoja po bënte shkurtim stafi dhe unë isha në listë. Nuk u mërzita menjëherë; ndjeva vetëm një boshllëk të çuditshëm, si kur të humbet një çelës, por nuk di ende cila derë nuk hapet. E thirra Elirën në verandë dhe i tregova. Ajo më pa me qetësinë e zakonshme. “Ndoshta ky është vendi ku duhet të ndryshosh drejtimin,” tha. “Jo sepse të detyrojnë, por sepse koha po të hap një shteg.” E dëgjova dhe për herë të parë pas shumë kohësh, nuk e mora humbjen si fund, por si një mungesë që mund të mbushet me diçka më të vërtetë.
Këtu filloi verës t’i rritet zemra. Unë fillova të ndihmoja një mik të vjetër të familjes me një projekt të vogël: të dokumentonim rrëfimet e peshkatarëve të vjetër të qytetit. Shkova nëpër shtëpi të bardha, dëgjova zëra të ngjirur që tregonin rrugët e dallgëve, emrat e vjetër të erërave, humoret e detit që i njihnin si fytyrat e miqve. I regjistroja me telefon dhe i nxirrja në letër në mbrëmje, te tavolina e rrumbullakët. Elira vinte me boja, shtonte pranë fjalëve të mia shenja ngjyrash: një varkë të vogël buzë paragrafit, një yll mbi një emër, një valëz që përfundohej në fund të faqes si një vizë nën një fjalë të rëndësishme. E gjithë kjo bëhej pa kërkuar asgjë formale, si një punë që i detyroheshim qytetit që na kishte dhënë fëmijërinë.
Një mbrëmje gushti, u ngjitëm në kodrën mbi qytet për të parë shiun e yjeve. Ajo mbante një shall të hollë, unë një batanije të lehtë. “A të duket e çuditshme,” e pyeta, “si ndonjëherë një verë e vetme mund të ndryshojë gjithçka?” Ajo heshti për pak. “Mua më duket e natyrshme,” tha. “Nuk është vera që ndryshon, jemi ne. Se na jep kohë t’i dëgjojmë zërat tanë, e pastaj ne guxojmë pak më shumë.” Yjet ranë si thërrime dritash, dhe ne numëruam pesë, pastaj njëmbëdhjetë, dhe pastaj hoqëm dorë nga numërimi sepse nuk kishte kuptim t’i vendosje kufij diçkaje kaq të madhe.
Ditët kalonin dhe unë fillova ta ndieja veten sërish e re. Rregullova biçikletën e babait, ia ndryshova zinxhirin, e lustrova timonin, e çova te deti. Elira më kërkoi t’i mësoja të ngiste më mirë. U rrëzua dy herë, qeshi me zë të lartë të dyja herët, dhe unë e pashë me atë lloj gëzimi që është i rrallë: ai gëzim i pastër i dikujt që s’ka frikë të duket qesharak, sa kohë që po mëson diçka të re. Ajo më mësoi të pikturoj me ujë në përzierje me pak kripë; “ngjyra hapet më ndryshe,” tha, “siç i hapet fjala ndryshe kujt i flet me zemër.” Gjërat që ajo thoshte më dukeshin si thënie që duhej t’i shkruaja diku që të mos humbisnin. Por sheh, asgjë nuk humbet kur preket me vëmendje.
Ndryshimi tjetër erdhi si një udhëtim i papritur që Elira duhej të bënte. Një organizatë e vogël arti i kishte përzgjedhur murin e saj si pjesë e një ekspozite rrugësh në Itali. Ajo duhej të ikte për dy muaj në shtator. “Është një mundësi,” tha, duke u përpjekur të mos tregonte as shumë gëzim, as shumë frikë, si dikush që ecën sipër një vije të hollë. E përqafova dhe i thashë se do të isha këtu kur të kthehej, me një shtëpi të mbushur me histori të reja, me fletore plot zëra deti. Por brenda meje diçka u drodh, si një fije bari që e ndjen erën para se të duket. Nuk e dija çfarë do të ndodhte me ne pas verës. A ishim diçka e përkohshme, e bukur, por e lidhur pas stinës? Apo ishim një fill që mund të vazhdonte edhe kur qyteti do të zbrazej nga pushuesit dhe gjyshja do të fillonte t’i mbulonte lulet për të ftohtin?
Paraditen e fundit të gushtit, kur ajo duhej të nisej për Tiranë e më pas për në Itali, shkuam te muri i vajzës së erës. Tani piktura ishte e plotë: vajza mbante dritën me dy duar, ndërsa përreth saj hije të zbehta vinin e shkonin. Mbi të, Elira kishte shkruar me germa të vogla: “Mos e frikëso erën. Ruaje dritën.” Atë ditë kishte puhizë, dhe letra e udhëtimit i tundej në dorë. “Nuk di çfarë do të jemi kur të kthehem,” tha ajo, pa ecur me fjalët drejt ndonjë premtimi. “As unë nuk di,” iu përgjigja. “Por di çfarë jam sot. Jam njeri që guxon pak më shumë.” Ajo qeshi lehtë, pastaj u heshtëm, jo nga mungesa e fjalëve, por nga prania e një ndjenje që nuk kërkon shpjegim.
E përcolla te stacioni i autobusëve. U përqafuam si njerëz që e dinë se koha midis dy takimeve nuk matet me orë, por me punë që duhet bërë brenda vetes. Kur autobusi u largua, unë u ktheva me biçikletë. Gjyshja më priti në verandë me dy gota limonatë. “U lodhe?” pyeti. “Jo,” i thashë. “U lehtëzova. Si një valixhe që e ndan peshën me dikë.” Ajo më pa me sytë e saj të butë. “Ndonjëherë dritat nuk duan të mbahen vetëm,” tha. “Duhet të mësosh t’i mbash me të tjerët.”
Shtatori erdhi me heshtje të ëmbla. Fillova të strukturoja rrëfimet e peshkatarëve, t’i ktheja në një libër të vogël që do t’ia dhuronim qytetit për ditën e tij. Edo, miku i familjes, tha se do ta botonte në shtypshkronjën e tij modeste. Unë punoja në mëngjes dhe në mbrëmje shkoja te muri. Njerëzit filluan të ndaleshin para pikturës, duke bërë foto, duke lexuar shkrimin. Disa gra të moshuara sillnin ujë për lule e rozmarinë dhe e linin poshtë murit, si të donin të falënderonin vajzën e erës për qetësinë që u jepte.
Një ditë, teksa po vendosja faqet e shtypura, mora një mesazh nga Elira. “Sot e pashë pikturën time të varur në një rrugë të huaj,” shkruante. “Ishte si të shihje një fëmijë të rritur papritmas. Kam mall për qytetin, për murin, për bisedat tona që rrinë gjatë në tavolinë. Kam mall edhe për heshtjet tona.” Më doli një buzëqeshje e qetë. I shkrova: “Jam duke mbyllur librin. E kam titulluar ‘Zërat e erës’. Në fund kam vendosur një foto të murit tënd.” Dy pikat që tregojnë shkrimin e saj u ndezën, u fikën, u ndezën prapë. “Mos e frikëso erën,” më dërgoi. “Ruaje dritën. Dhe ruaje veten.” Atë natë fjeta gjatë, pa ëndrra të zhurmshme, pa frikë se çfarë vjen pas.
Kur u kthye, qe vjeshtë. Fletët e manit në oborr kishin marrë një të verdhë që i ngjan ngrohtësisë së njeriut kur kthehet nga një rrugë e gjatë. Ajo zbriti nga autobusi me një çantë të vogël dhe me sytë që nuk kishin humbur qetësinë. Më pa prej larg dhe ngriti dorën, si një flamur i vogël pa ngjyra, por me gjithë domethënien e botës. U takuam te muri, sikur aty ta kishim bërë gjithmonë takimin. “Nuk e di ç’do të thotë të kthehesh,” tha. “Ndoshta të zgjedhësh edhe një herë.” U ulëm në shkallët pranë dhe ajo më tregoi për rrugët, për njerëzit që pëlqenin pikturën, për një fëmijë që kishte prekur murin duke thënë “kjo goca ka dritë si mami im”. Mua m’u mbushën sytë. Nuk ka asgjë më të madhërishme se kur arti prek fjalët e dikujt që nuk e njeh.
Më pyeti për librin. Ia dhashë një kopje. E hapi ngadalë dhe lexoi disa rreshta, pastaj vendosi dorën mbi kapak. “Është si të vendosësh dorën mbi gjoksin e dikujt dhe të dëgjosh rrahjet,” tha. “Ky qytet rreh këtu.” Ajo hapi çantën dhe nxori një fletore të re. “Kam sjellë ngjyra që nuk i gjej këtu,” shtoi. “Por ndjeva që ngjyrat e mia janë bërë më të ngrohta pasi e pashë botën pak më gjerë.” Pastaj më pa drejt. “E di se verës i kemi thënë lamtumirë. Por ajo ndryshoi gjithçka. Nuk dua ta lë të mbetet vetëm kujtim.”
Aty, në buzë të vjeshtës, biseduam për më shumë se dashurinë. Biseduam për vendin e secilit, për punët që na presin, për kohën që shpesh na gënjen duke na thënë se nuk kemi sa duhet. Vendosëm të mos i japim emra të mëdhenj asgjësë, por të bëjmë gjënë e thjeshtë: të jetojmë pranë, duke punuar secili në dritën e vet, dhe duke e ruajtur atë dritë kur erërat fryjnë. Unë pranova një punë me kohë të pjesshme në bibliotekën e qytetit, për të vazhduar projektin e rrëfimeve. Ajo mori përsipër të organizonte punëtori arti për fëmijët te sheshi. U mësuam të mos e masnim lidhjen tonë me takime të planifikuara, por me prani: kafe në mëngjes, një shëtitje pasdite, një letër e shkurtër kur dita na kapte në drejtime të ndryshme.
Në dimër, kur deti bëhet i rëndë dhe qyteti ulet si një zog që kërkon ngrohtësi, ne vazhduam të mbanim gjallë verën brenda nesh. Jo duke u kapur pas saj si pas një fotografie, por duke e lejuar të na ndryshonte zakonet. Unë nisa të shkruaja çdo mbrëmje tri rreshta mirënjohjeje. Ajo niste ditën duke pikturuar për dhjetë minuta një detaj të dhomës, një filxhan, një pemë jashtë dritares. Kur shihnim njëri-tjetrin, qeshnim se sa të vegjla janë gjërat që na mbajnë të mëdhenj. “Jeta paska qene gjithmonë këtu,” tha një ditë Elira, “ne thjesht nuk e shikonim, sepse nxitonim të ishim diku tjetër.”
Pranvera erdhi me lule që hapeshin pa zhurmë. Një mbrëmje teksa po mbyllja bibliotekën, hyri një vajzë e vogël me dy gërsheta, me një fletë në dorë. “A jeni ju ai që ka shkruar librin e zërave?” pyeti. I thashë po. Ajo më dha një vizatim: një vajzë me një dritë në dorë dhe mbi të shkruar “mësuesja më tha të mos e frikësoj erën”. E ruajta vizatimin brenda librit tim, si një postë të çuar drejt të ardhmes, që gjithmonë do të dijë nga të kthehet.
Dhe kështu, në verën që pasoi, e kuptova përfundimisht se ajo e para nuk kishte për qëllim të ishte “më e bukura” apo “e vetmja”. Ishte dera që duhej hapur. Ishte ftesa për të jetuar më ngadalë, më thjeshtë, më thellë. Ishte prova se kur i jep kohës vëmendje, ajo të kthen kuptim. Si një qytet që duket i vogël në hartë, por mban lumenj të tërë historish brenda. Si një mur që ka parë shumë stuhira, por s’e ka humbur dritën.
Në fund, ndoshta nuk ka rëndësi nëse e quajmë këtë histori dashuri, shërim, ose thjesht rritje. Ne jemi të dyja: vajza e erës dhe drita që ajo mban. Ndryshimi nuk bëhet menjëherë, por me gjeste të vogla të përditshme, me një fjalë të thënë mirë, me një heshtje që e pranon tjetrin, me një kafe që pihet pa ngut. Dhe kur mendoj prapë për atë verë, ia vë një titull që s’ka nevojë për zbukurime: Një verë që ndryshoi gjithçka. Sepse kështu ndodhi. Pa bujë, pa fishekzjarre, por me një dritë të vogël që nuk e frikësoi erën.