Njëherë mendova se jeta ndahej në dy raftet e punishtes time: librat e vjetër që i shpëtoja nga pluhuri i harresës dhe ditët e reja që i vija ngadalë në vend, si faqet e një romani që nuk do mbaronte kurrë. Quhem Besa, jam restauratore librash në një rrugicë pranë Lanës, në Tiranë. Aroma e ngjitësit të nxehtë më përzier gjithnjë me aromën e kafes së mëngjesit dhe me zërat e kalimtarëve që shpejtonin për në punë. Ndonjëherë, kur mbyllja derën e hekurt me zhurmën e saj të njohur, mendoja se jam fjalë për fjalë midis dy botësh: e shkuara që më dorëzohej e palosur në kapakë të zverdhur dhe e tashmja që rrihte me padurim dritaren time të vogël.
Ai emaili i parë erdhi një pasdite tetori, kur qielli ishte i lehtë si një letër cigari. “Ciao, Besa,” shkruhej, “jam Luca, restaurator tingujsh. Kam gjetur në një kasetë të vjetër zërin e një gruaje që këndon një ninullë në shqip. Më thanë se mund të më ndihmosh me tekstin.” Bashkëngjitur kishte një skedar me fishkëllima prej ferrit, një zhurmë e bardhë që hapte rrugën e një zëri të butë, si fletë që kthehen frikshëm nga një dorë plakash. I vura kufjet dhe zëri m’u duk i largët e megjithatë i afërt: “Nina, nina, drit’ e nanës…” Bota ime e letrës papritmas u takua me botën e tij të tingujve.
Ia ktheva po atë mbrëmje, duke ia transkriptuar rresht për rresht ninullën dhe duke i treguar se si gjyshi im kishte mbledhur këngë të vjetra në fshatrat e Labërisë. I fola për polifoninë që rrinte si një qilim zërash mbi kodra, për kasetat me shirita që i ruanim në një kuti druri, për mënyrën se si fjalët ngjiteshin te zemra si fletët e riparuara te kapaku. Ai m’u përgjigj me një audio të pastruar: zëri i gruas doli i kthjellët, sikur dilte nga dritarja e një shtëpie të bardhë buzë detit. “E pastruam zhurmën,” tha Luca, “por nuk desha t’i heq frymën, se tek fryma është koha.”
Kështu filloi gjithçka: një letërim tingujsh dhe letrash, një korrespondencë midis Tiranës dhe Barit, midis një punishtjeje me libra e një studioje të errët ku Luca rregullonte valëzime të padukshme. Shkruanim shumë, ndonjëherë për muzikën, ndonjëherë për gatimin; ai më tregonte për erën e kripur të mëngjeseve në Puglia, unë për aromën e byrekut të sapodalë nga furra në mëhallën time. Ai më dërgonte foto me peshq të varur në rrjeta blu; unë i çoja foto me shënime anash faqeve të shekullit XIX, kapakë të lëkurës të çarë, për të cilët qepja me fije liri. Më pëlqente që fjala “restaurim” kishte kuptim në të dy botët: tek librat dhe tek tingujt.
Kur ai më ftoi për herë të parë të asistoja virtualisht në një restaurim të gjatë, u ndjeva e ndrojtur. Mbajtëm një video thirrje netëve të vona, kur Tiranës i fikeshin dritat e zhurmshme. Ai vendosi kamerën mbi magnetofon; shiriti rrotullohej si një orë që s’ndalet. “Shiko si kthehet koha,” tha duke buzëqeshur. Unë i tregova si i laja faqet me ujë të dejonizuar dhe si i shtypja në presë, që fibra të mos fyehej nga forca. “Edhe tingujt kanë fibra,” tha ai, “duhet t’i ndiesh pa i shtrënguar.” Aty diku, midis teknikës dhe tregimeve, midis duarve mbi faqe e gishtave mbi dial, lindi diçka që nuk e emëruam. Ishte e brishtë si trendafil letre, e megjithatë mjaft e fortë sa të mos e shpërfillje.
Një natë janari, kur dita më kishte lodhur me një dorëshkrim të ndërlikuar, ai më dërgoi një biletë trageti: Durrës–Bari, ora 22:00, kabinë e vogël, dy krevate. “Nëse të vjen,” shkroi thjesht. E printova biletën dhe ia futa midis faqeve të një libri të trashë që po e mjekoja. Më dridhej zemra. Nuk e dija nëse isha gati të lë letrat e mia për tingujt e një të panjohuri. Por “e panjohura” nuk ishte më aq e panjohur; kishte qeshur me mua, kishte dëgjuar frymëmarjet e mia të nervozuara kur më këputej një biskë kornize. E gjeta veten në autobus për në Durrës, me një çantë shpine dhe një palë këpucë që kërcisnin sikur paralajmëronin diçka.
Trageti m’u duk një qytet i vogël që lëviz. Dritat u shndritën në ujë si zjarre të vogla që përcillnin sekretet e natës. Luca më priti te hyrja me një shall të gjelbër rreth qafës. Nuk kemi nevojë për detaje filmash, por duart tona u takuan të dyzuara, si dy faqe që më në fund gjejnë kapakun e përbashkët. Ecëm në kuvertë në heshtje. Ai më tregoi dritat e portit si nota mbi një pentagram të errët. Unë i tregova yjet si shenja redaktori mbi qiell. Qeshëm, e qeshura na u përzie te era e kripur.
Ditët në Bari ngjanin me një libër që hapet pa frikë. Ecte shpejt, si një roman i mirë. Shkuam në lagjen e vjetër, ku muret e gurta ishin si shina për kujtimet. Më dha të shijoj burrata-n më të freskët që kisha provuar, ndërsa unë e ftoja të provonte tavë kosi në një restorant të vockël ku pronari fliste pak shqip ngaqë i kishin punuar dy shqiptarë. “Ne jemi dy botë,” tha Luca një mbrëmje, duke vështruar nga një dritare e ngushtë. “Por s’do të thotë dy anë të kundërta. Mund të jemi dy brigje të së njëjtës fjalë.” Nuk ia mora si deklaratë, as si premtim. Ia mora si një shenjë leximi.
Kur u ktheva në Tiranë, jeta nuk e humbi ritmin. Punishtja ime prapë priste librat që merreshin me duar të pasigurta. Por diçka kishte lëvizur te unë; tingujt kishin gjetur vend pranë fijeve. Filluan javë të tëra telefonatash të vona, projektuam bashkë një ekspozitë të quajtur “Dy Zëra”: ai do sillte ninullat e restauruara, unë do sillja librat ku gjyshi im kishte shënuar fjalët. Dëshironim t’i vendosnim pranë e pranë, që vizitorët të mund të shihnin dhe të dëgjonin, të zgjidhnin me dorë një kapak dhe të preknin me vesh një kohë.
Por dy botë nuk takohen pa kosto. Në prill, nëna ime u sëmur me një grip që zgjati shumë më tepër se zakonisht. Doktori foli për analiza, për kujdes të vazhdueshëm. Unë e shoqëroja çdo mëngjes te poliklinika, dhe punishtja hapej me vonesë. Luca fitoi një kontratë për një film në Berlin dhe u zhvendos për tre muaj. “Vetëm tre,” tha duke buzëqeshur. “Tre muaj janë si tri fletë, kthehen shpejt.” Por kur je mes dy botësh, koha nuk kthehet njësoj.
Disa mbrëmje zëri i tij vinte i lodhur, si një shirit që kishte luajtur shumë herë. Unë i tregoja për mjekimet e nënës, për recetat, për tiganin e supës që nuk e fikja dot. Ai më fliste për zhurmat urbane që duhej t’i pastronte nga dialogët, për orët e gjata pa dritë dielli. Në ndonjë moment filluan të na ndaheshin minutat, sikur të ishim dy ora me bateri të ndryshme. “Kemi nevojë për një pikë takimi,” tha ai një natë. “Diçka që ta dimë se është e jona.” Vendosëm të bënim një rit: çdo të diel, pa përjashtim, secili do t’i dërgonte tjetrit nga një regjim të vogël: unë, një fotografi të një faqeje që po riparoja dhe një fjali që më kishte prekur; ai, një fragment tingulli nga qyteti i ditës së tij—kërcitja e biçikletave në mëngjes, një zog që i zinte mikrofonit rrugën, një kor i fëmijëve që dilnin nga një kinema.
Ekspozita “Dy Zëra” u hap në qershor, në një sallë të madhe në një qendër kulturore të Tiranës. Dritaret e larta linin të hynte një dritë që puthte kapakët me kujdes. Shiritat e tij muzikorë luanin nga një raft i shndërruar në altoparlant, librat e gjyshit rinin të hapur, me shënime të imta në laps. Njerëzit ndaleshin, dëgjonin, lexonin, qeshnin me fjalët që nuk i njihnin dhe befas përloteshin pa kuptuar pse. Në fund të sallës kishim vënë një letër të bardhë të madhe ku vizitorët mund të shkruanin kujtimet e tyre muzikore. Dikush shkroi: “Në fshatin tim i këndonin diellit në mëngjes që të mos lodhej.” Dikush tjetër la një adresë: “Kam kaseta të vjetra, i ruajta nga gjyshi. Po t’i doni, ejani.”
Edhe pse suksesi na bëri të lumtur, nën sipërfaqe rrinte pyetja e pathënë: ku e kishte shtëpinë kjo ndjenjë jonë? Në Tiranë apo në Bari, në librat e mi apo në tingujt e tij, në mëngjeset me supë apo netët me film? Një herë, teksa i lidha fletët e një ditari të vitit 1932, lexova një fjali: “Njeriu është ura midis dy brigjeve të vetvetes.” Ia fotografova Lucës dhe ai m’u përgjigj me një tingull të butë, si një violinë që i vjen kapaku: “Ndoshta ky është edhe për ne,” shkroi. “Ura nuk pyet se cili brig është më i bukur; ajo bën vend mes tyre.”
Në verë shkova sërish në Bari. Ai kishte mësuar disa fjalë shqip dhe i thoshte me një theks që m’i bënte fjalët si fëmijë që sapo mësojnë të ecin: “Gëzohem shumë,” “të dua… librat që restauron,” shtonte duke qeshur, si të më kërkonte leje për të mos e thënë deri në fund atë frazë të madhe. Shëtitëm në rrugë të ngushta si shinat e mendimeve tona. Bëmë plane. Ai më propozoi diçka të guximshme: “Ta ndajmë vitin,” tha. “Ti kalon vjeshtën dhe dimrin këtu, unë pranverën dhe verën atje. Midis nesh është një det, por detet janë për t’u kaluar.” Unë heshta. Dëgjova valetë që përplaseshin poshtë nesh dhe pyeta veten nëse diçka mund të ndahej kaq rregullisht pa u thyer. M’u kujtua nëna ime dhe dora e saj që po forcohej sërish, por që sërish kishte nevojë për mua. M’u kujtua shtëpia ime e vogël me raftet e librave, zhurma e tramvajve imagjinarë te Lana.
“Po të them diçka dhe të lutem mos ma merr për frikë,” i thashë atij. “Ndonjëherë kam përshtypjen se dashuria jonë ka dy jetë: njërën në dritë, që të gjithë e shohin, dhe një tjetër në hijet e vendimeve që s’i marrim dot ende. Unë dua të jem e ndershme me të dyja.” Ai uli kokën, pastaj ma kapi dorën. “Edhe unë dua të jem i ndershëm,” tha. “Dua të të ndjek, jo të të zhvendos. Por dua edhe të mos të humbas.” Qëndruam gjatë pa folur. Pastaj vendosëm një marrëveshje që nuk kishte firma, por kishte frymë: do ta provonim. Vjeshta ime në Bari, pranvera e tij në Tiranë. Midis nesh, dy valixhe që do të njihnin më mirë se kushdo ritmin e përbetimeve tona.
Vjeshta në Bari ishte e ngrohtë; djersitesha teksa ecja me shall në qafë thjesht nga zakoni. Punova në një arkiv të vogël bashkie, duke u dhënë këshilla si të ruanin librat e vjetër ndërsa në mbrëmje i bashkohesha Lucës te studioja. Ai tërhiqte valë, unë qepja fije. Një mbrëmje morëm një kasetë nga një familje arbëreshe; zëri i një gjysheje këndonte shqip të vjetër, me fjalë që unë s’i kisha dëgjuar kurrë. Iu mbushën sytë me lot; nuk e prisja. “Ka gjëra që nuk i ke nevojë t’i kuptosh fjalë për fjalë,” tha Luca, “mjafton t’i njohësh me zemër.” Aty, në atë studio të vogël, mu duk sikur dy botët e mia bënë paqe. Nuk ishte vetëm dashuria për të; ishte një kapitull i ri për veten time, për gjyshin tim, për ninullën e parë që më dërgoi.
Por dimri erdhi me një ftohtësi tjetër. Një ditë dhjetori, kur po planifikoja kthimin në Tiranë, ndodhi greva e trageteve. Lajmet vinin si valë të prera: “Sot s’ka nisje… ndoshta nesër.” Luca kishte blerë një biletë avioni për pas dy ditësh që të nisej me mua, por greva u zgjat dhe një stuhi e papritur kishte mbyllur aeroportin e Rinasit. U gjenda sërish përballë murit të tejdukshëm të dy botëve: ajo logjika e udhëtimeve dhe jetës, dhe ajo e brendshmja, ku njeriu ndihet si në një dhomë pa dritare duke numëruar frymëmarjet që e lidhin me dikë tjetër.
Në vend që të humbnim, vendosëm të bënim diçka për ta shënuar atë ndalesë. Luca më dërgoi një skedar ku kishte regjistruar zhurmën e valëve atë natë. “Ky është deti që nuk na lë, por edhe deti që na mban,” shkroi. Unë i dërgova një fotografi të dorës sime mbi një faqe ku ditari i 1932-shit thoshte: “Ura është e vërtetë kur nuk sheh poshtë.” Pastaj i shkrova një letër më të gjatë se zakonisht, një letër që e nisa me “I dashur” dhe e mbylla me “të pres”. Në mëngjesin kur më në fund trageti u hap, eca nëpër port me hap të ngadaltë, sikur çdo hap të ishte fjali e një romani që doja ta zgjatja.
Në Tiranë, pranvera erdhi si një ftesë. Lulet te parku i Liqenit pikonin ngjyrë, banorët bisedonin te stolat si personazhe të dashur të një libri që e ke lexuar disa herë. Luca erdhi dhe u habit se si dielli këtu dukej më i afërt. Ecoi me mua te Sheshi Skënderbej, ku fëmijët vraponin mbi gurë të sheshtë si nota. E prezantova me nënën; ajo i dha një pjatë me byrek dhe i tha “mirëserdhe” me një mirësjellje që nuk e mësove, e trashëgon. Ata u kuptuan në heshtje, si dy njerëz që kanë pritur gjatë një shenjë pa e ditur.
Në mbrëmje, në shtëpinë time, i tregova librat e mi më të vjetër; ai i preku me kujdes, sikur do t’i vinte ata në mikrofon. “Dua të të them diçka,” tha pastaj. “Kam marrë një ofertë për të qëndruar në Berlin një vit. Mund ta refuzoj. Ose… mund ta pranoj dhe të vij këtu sa herë të mundem. Ose ti mund të vish atje kur të mundësh. Nuk po ta them si ultimatum. Po ta them si një faqe bosh që dua ta mbush bashkë me ty.” U ula dhe e dëgjova zemrën time si një metronom që kërkonte ritëm. E dija se dashuria jonë ishte bërë punë, ishte bërë projekt, ishte bërë frymë. Por nuk doja ta ktheja në një hartë me shigjeta që tregonin vetëm aeroportet.
“Luca,” i thashë ngadalë, “e dua jetën që po ndërtojmë, pa e shtrydhur në një formë që s’i rri. Ndoshta dashuria mes dy botëve nuk matet me kilometra, por me aftësinë të ruajmë njëri-tjetrin në përditshmëri. Ti shko në Berlin. Unë do jem këtu, me nënën, me librat, me ekspozitat tona që do t’i bëjmë herë këtu, herë atje. Dhe le të kemi një rregullim tonin, si ai i të dielave: çdo muaj një ditë në të njëjtin vend, qoftë ky Durrësi apo Bari, apo një qytet në mes. Le të mos kërkojmë ta zhbëjmë detin. Le të mësojmë ta kalojmë.” Ai më pa gjatë, pastaj qeshi me sytë e tij të lodhur. “Ti je e guximshme,” tha. “Jo,” i thashë, “jam vetëm e sinqertë.”
Kështu filluan muajt e rinj: Berlin me tinguj filmash dhe Tiranë me libra të vjetër; mes tyre, qytete të ndërmjetme ku shkonim për një fundjavë—Shkodra, Dubrovniku, Trieste—sikur lija një faqe të bardhë në çdo vend që vizitonim dhe Luca i vizatonte vijat. Mësuam të mos tmerroheshim kur telefonata zgjaste pak, të mos e merrnim si shenjë rënieje. Mësuam të gëzoheshim për gjërat e vogla: një magnet të vjetër frigoriferi me biçikleta të Berlin-it, një shirit me këngën e gjyshes arbëreshe, një faqe ku boja e zverdhur i rezistonte kohës.
Një mbrëmje vere, kur po mbyllja punishten, hyri një vajzë e re me një libër të çarë në dorë. “Ky ka qenë i gjyshes,” tha. “E kam gjetur në bodrumin tonë. E kemi humbur për vite. Mund ta bësh si i pari?” E mora librin me kujdes. Në kapak ishte emri i një gruaje që s’e njihja, por që në çast e ndjeva si pjesë të familjes sime. I thashë vajzës të vinte pas javës tjetër. Kur ajo doli, e mbajta librin pranë fytyrës dhe m’u duk se ndjeva erën e brendshme të shtëpisë së dikujt tjetër. Mendova për Lucën që ndoshta atë çast në Berlin po rregullonte një zë të ngjashëm, një zë që trishtohej e qeshte në të njëjtën kohë. Mendova se sa herë që një libër kthehet në duart e dikujt, dhe sa herë që një tingull del nga një shirit, dy botë bëhen një. Për një çast m’u duk se dashuria jonë nuk ishte veç jona. Ishte një mënyrë e thjeshtë për ta mbajtur botën bashkë.
Nuk kam një fund të madh për të rrëfyer. Nuk kemi bërë ndonjë martesë magjike, nuk kemi blerë një apartament në një qytet të tretë si zgjidhje kompromisi. Kemi çelësa të vegjël në të dy anët: një çelës i punishtes sime në xhepin e palltos së Lucës dhe një çelës i studios së tij në çantën time të krahut. Kemi një kuti druri me kaseta dhe letra, ku çdo muaj shtojmë nga një gjë të vogël: një fije liri nga një libër i restauruar, një copë shirit magnetik, një biletë trageti që s’u përdor kurrë për shkak të një ngërçi papritur, një fletë me fjalinë “Ura është e vërtetë kur nuk sheh poshtë.”
Ndonjëherë, kur nata vjen e lodhur dhe unë përkulem mbi një faqe të vjetër, mendoj se çfarë është dashuria mes dy botëve. Ndoshta është mënyra si e pranon të papërsosurin, si e përqafon distancën pa e romantizuar, por as pa e frikësuar. Ndoshta është një rit i thjeshtë i të dielës: të ndash një tingull dhe një fjali dhe t’i besosh tjetrit se do ta mbajë aty ku i përket. Ndoshta është të kuptosh se dy botë nuk janë dy kundërshti; janë dy dhoma të të njëjtës shtëpie, me dritare që hapen nga drejtime të ndryshme. Dhe ndoshta, kur je me fat, dikush si Luca të mëson të dëgjosh frymëmarjen e kohës te tingulli, dhe ti ia mëson atij të lexojë shenjën e një lapsi të vjetër te margjinat e një libri.
Kështu e jetojmë këtë dashuri: herë në një qytet ku deti të afrohet si mik i vjetër, herë në një qytet ku librat të flasin me zëra që ende nuk ke mësuar t’i dallosh. Herë në një traget që ndizet si një qytet në lëvizje, herë në një tramvaj që tingëllon si një varg poezie. Nuk e di ku do të përfundojmë, por e di që urat nuk ndërtohen për t’u admiruar nga larg; ato ndërtohen për t’u kaluar, me frikë e me guxim bashkë. E sa kohë që kemi njëri-tjetrin dhe një letër të bardhë ku të shkruajmë, sa kohë që kemi një kasetë për të pastruar dhe një libër për të qepur, dy botët tona do dinë të takohen.
Dhe kur mbyll sytë, e dëgjoj prapë atë ninullën e parë: “Nina, nina, drit’ e nanës…” Zëri i gruas së panjohur më duket tani si zëri i vetë dashurisë sonë—një këngë që e mban gjallë kujtesën, një këngë që luhatet mes brigjeve. E në mes, si një presë e qetë ku fletët marrin formë, jemi ne.