Nuk e di saktësisht kur filloi gjithçka. Ndoshta atë mbrëmje të ftohtë në korridorin e gjatë të spitalit, ku tingujt e hapave përziheshin me bip-bip-et e aparateve dhe me frymëmarrjen time të pabarabartë. Më dukej sikur ajri kishte shije hekuri dhe kafeje të vjetër. Babai ishte brenda, me një masë tubash që i përshkonin krahët si degë të holla mbi një lumë të turbullt. Unë rrija ulur mbi një karrige plastike, e përkulur si të isha një fletë e lagur. Isha kthyer nga Tirana me nxitim, me një valixhe gjysmë të mbushur dhe një fejesë të prishur që ende më digjte si kripë në plagë. Për herë të parë në një kohë të gjatë, nuk dija ku po shkoja. Vetëm dija se duhej të isha aty.
Në korridorin përballë, një burrë i ri me një blu kobalt të lehtë lëvizte me hapa të qetë. Herë pas here përshëndeste infermieret me emër, i jepte një shpullë të lehtë pas shpine rojes së natës dhe pastaj ndalej tek automati i kafesë, sikur të ishte tempulli i tij i vogël. E pashë teksa futi dy monedha dhe, pa e kuptuar pse, m’u duk si gjëja më e njerëzishme që kisha parë atë ditë. Kur gota plastike u mbush gjysmë, ai ktheu kokën dhe më kap sytë. Ishte një shikim i zakonshëm, por nuk u largua me ngut; kurrë s’kam ditur si matet kujdesi në sy, por atë çast, në një spital ku çdo gjë është nxitim, ky burrë mu duk si një pauzë.
Ia thashë vetes se ishte e rëndomtë të fiksosh momentet e zakonshme, por kur ai u afrua me dy gota kafeje, njëra për mua, ndjeva për herë të parë që dikush po më shihte pa nota keqardhjeje. “Jam Arbeni,” tha, duke më zgjatur gotën. “Farmacist këtu. E di shijen e keqe të kësaj kafeje, por ka një hile: nëse e tund mirë, del pak më e mirë.” Ia mora gotën me një buzëqeshje që s’ma njihja, dhe, pa pritur, i thashë: “Elira.” Zëri m’u drodh si fije violine.
Ti mund të mendosh se dashuria nis me shkëndija, me fjalë të bukura apo me parametrat e një përralle. Por e imja nisi me një shtrëngim të qafës, me një paralajmërim për nesër, me një frymë që mezi i kthehej normalitetit. Arbeni nuk pyeti asgjë për babanë, as përse unë nuk qeshja si njerëzit në filma. Ai foli për gjërat e vogla: për bibliotekën e vogël që kishte hapur në këndin e lartë të pavijonit ku pacientët lexonin poezi; për një nënë të moshuar që e njihte me zë dhe e thërriste “djalë me duar të buta”; për një lule fikus që e ujiste çdo mbrëmje dhe e konsideronte shenjën e kohës që nuk ndalet. Dhe kështu, nga rrëfime të vogla, hap pas hapi u bë një prani.
Ditët pasuan si fijet e një shalli të madh që ma hidhja mbi sup në çdo mot: të nxehta e të ftohta, të plota e të varfra, por gjithmonë e njëjta vello që mbulonte frikën time. Babai herë bënte përpara, herë kthehej mbrapa. Fundja, asnjë shërim nuk është breg deti i rrafshët. Unë vendosa të qëndroj në Shkodër, në shtëpinë e vjetër, e cila po ngjante më shumë me një arkiv kujtimesh se sa me vendbanim. Netët i kaloja duke numëruar tik-takun e orës së ndenjjes dhe duke pritur zilen e telefonit të spitalit.
Arbeni, ndërkohë, u shndërrua nga “farmacisti me kafe” në një lloj harte zëri. Ai kishte humbur nënën një vit më parë, dhe me një qetësi të dhimbshme më tregoi se si dhimbja nuk të pyet nëse je gati; vjen, të zë përdore, dhe të ul në një karrige që kurrë s’e ke zgjedhur. “E kuptova që nuk çdo gjë duhet ta fitoj me forcë,” më tha, teksa pinim çaj në tarracën e spitalit. “Disa gjëra duhen mbajtur lehtë, si një filxhan i nxehtë që e ndien midis gishtave e nuk e shtrëngon shumë, se përndryshe të digj.” Një fjali u bë urë. E tejkalova heshtjen dhe i tregova për fejesën time të prishur me Markun: për premtimet që ranë nga lart si një perde teatri dhe për fjalët që u bënë gurë nën këmbët e mia. Arbeni nuk e gjykoi askënd. Vetëm pyeti: “Po ti, ku e ke vendin tani?” Nuk dija t’i përgjigjesha. Por ndjeja se nuk isha më krejt pa vend.
Në javët që pasuan, ai më mësoi ritmin e një shëtitjeje të ngadaltë përgjatë Bunës. Uleshim në një stol, me një kalendar frymëmarrjesh, dhe numëronim barkat që rrëshqisnin si mendime të mira në një ditë të vështirë. Bisedat tona ishin si dy fije drite që kryqëzohen mbi tavolinë dhe e bëjnë dhomën të duket më e ngrohtë. Por dashuria që po lëkundej brenda meje nuk vinte si një valë e pastër. Ajo vinte me dhimbje. Kjo fjali u bë si shenja e ujit në mur: sa më shumë përpiqesha ta fshija, aq më shumë e shihja. Sepse sa herë që i afrohesha Arbenit, një zë i brendshëm më thoshte: mos u beson më përrallave. Dashuria të ka thyer një herë; mos e le të të thyejë sërish.
Arbeni e pa këtë frikë teksa qëndronte pranë meje ditën kur mjeku më tha se babai do të kishte nevojë për rehabilitim të gjatë. Unë u shemba në karrige, dhe sytë e mi u bënë një oqean pa breg. Ai nuk tha “do bëhet mirë”, por më dha një shami të pastër dhe më pyeti: “A do të rri këtu?” U habita nga thjeshtësia e pyetjes dhe nga rëndësia e saj. “Po,” i thashë, “rri.” Një lloj marrëveshjeje e heshtur u nënshkrua aty: unë dhe ai do ta mbështetnim njëri-tjetrin, pa premtime që nuk i mbajnë larg erërat.
Kur fillova ta çoja babanë në qendrën e rehabilitimit, rutina ime u nda në dy: mëngjeset i kaloja me terapistët, pasditeve punoja me laptop nga kuzhina e shtëpisë, dhe mbrëmjeve shkoja te spitali ku Arbeni herë mbaronte vonë, herë më thërriste më herët për të më treguar një libër të ri në këndin e poezisë. Kishte një poezi të Migjenit të varur në mur, me pesë vargje të shkruara me dorë, që ai thoshte se i çonte zemrën në vend sa herë që i lexonte. “Dhimbja,” më tha një mbrëmje, “është një grusht i mbyllur. Nëse e hap pak e nga pak, mund të gjesh një farë brenda.” Poeti brenda tij më dukej i butë dhe i brishtë, si fener në mjegull.
Por jeta është mjeshtre e inesperuar. Një ditë Arbeni mori një ofertë pune nga një spital privat në Tiranë. Ishte një hap i madh për të: rritje profesionale, pagë më e mirë, mundësia për të ndërtuar diçka të vetën. E pashë teksa përplasej me gëzimin e së nesërmes dhe mëshirën për të tashmen. “S’dua të largohem nga kjo që po ndërtojmë,” më tha me zë të ulët, “por as nuk dua të humbas një dritare që po hapet.” Thashë fjalinë më të sinqertë që kisha: “Nuk dua të të mbaj këtu nga frika ime.” Pastaj shtova, me të njëjtën sinqeritet: “Por kam frikë.” Kjo ishte dhimbja teksa vinte sërish: jo me sirena ambulancash, por me zhurmën e lehtë të një valixheje që rrëshqet mbi dysheme.
Në atë dilemë, pata një ofertë time: një projekt në Tiranë, me një ekip të mirë dhe një ftesë për të filluar që javën tjetër. Tiranë do të thoshte të largohesha nga babai dhe nga të gjitha ritualet e vogla që kisha ngritur me Arbenin. Shkodër do të thoshte të rrija, të mbroja qetësinë time të sapofituar, por ndoshta të humbisja një rrugë që e kisha kërkuar gjatë. E ndjeva veten si në një urë të ngushtë, nga njëra anë deti i mundësive dhe nga ana tjetër deti i përgjegjësive. E vërteta është se dashuria e vërtetë rri aty ku bëhet pyetja: çfarë do të sakrifikosh?
Ditën kur duhej të vendosnim, babai pati një krizë të vogël. Nuk ishte e rrezikshme, thanë mjekët, por mjaftoi për të shtyrë çdo gjë. Arbeni la një takim të rëndësishëm në Tiranë dhe erdhi te qendra. E pashë të hynte në dhomë me sytë që i qeshnin, por ballin që i rrinte i rëndë. “Nesër mund të shkoj përsëri,” tha. “Sot jam këtu.” Ulemi jashtë, në një stol që e kishim bërë tonin. Vendosëm të bënim diçka që nuk e kisha bërë asnjëherë: të shkruanim secili një letër për veten e ardhshme, një vit prej atij çasti, dhe ta mbanim në një zarf të mbyllur. “Qofshim kudo që jemi,” shkrova unë, “mos harro se një dorë e ngrohtë mbi supin tënd të shpëtoi njëherë nga uji i thellë.” Arbeni shkroi: “Mos harro të hapësh grushtin.”
U deshën dy javë që gjërat të qetësoheshin. Mjekët dhanë një regjim të qartë për babanë dhe unë e ndjeva se mund të organizoja stafin e rehabilitimit dhe kushërinjtë e mi për t’u kujdesur me turne. Arbeni e mori ofertën. Do të niste pas një muaji. Unë refuzova timen. Për herë të parë nuk u përpoqa të jem e pëlqyeshme, as e pamposhtur. Zgjodha shtëpinë time, jo sepse kisha frikë të nisesha, por sepse kisha nevojë për rrënjë. “Nuk është lamtumirë,” i thashë Arbenit. “Është një rrugë me dy korsi.” Ai qeshi dhe shtoi: “Dhe me shumë stacione ku mund të hamë byrek.”
Distanca pati kapricot e veta. Kishte ditë kur telefoni binte e ne flisnim për supën e drekës dhe për një poezi që ai e kishte lexuar pacientëve. Kishte net kur heshtja jonë ishte si një batanije që na mbulonte të dy, ndonëse secilin në krevatin e vet. Por kishte dhe ditë kur dhimbja e largësisë bëhej përgjuese, sidomos kur shihja babanë të buzëqeshte me vështirësi, dhe mendoja se sa doja ta kapja dorën e Arbenit. Në ato momente, i kthehesha letrës në zarf, pa e hapur. Mjaftonte ta ndjeja nën gishtërinj dhe e ndieja veten më e fortë.
Pas tetë muajsh, Arbeni u kthye përfundimisht. Jo sepse dështoi në Tiranë, por sepse një spital i ri u hap në Shkodër dhe ai u kërkua të drejtonte farmacinë. Më shkroi një mesazh: “Nuk kam nevojë të zgjedh mes së ardhmes dhe teje. Kam nevojë t’i bëj bashkë.” Në ditën e parë kur u rishfaq, më priti te biblioteka e vogël në pavijon, aty ku gjithçka kishte filluar. Kishte blerë rafte të rinj, dhe midis librave të rinj pashë dhe një kuti të vogël nga letër kraft. “Grushti i hapur,” lexova këmbëngulshëm. Brenda ishte një varëse e thjeshtë, një rrathë i sheshtë bronzi, jo si premtim, por si kujtesë. “Që kur dhimbja të trokasë,” tha ai, “ta hapësh pak nga pak.”
E ardhmja jonë s’u kthye në faqe ndritëse pa njolla. Vazhduam të merremi me terapitë e babait, me faturat e dritave, me një çati që rridhte kur bien shirat e prillit. Por çdo të premte, pa përjashtim, organizuam mbrëmje leximi në këndin e spitalit. Njerëzit sillnin vargje, tregime, letra të vjetra. Dikur, një grua e re lexoi një letër që ia kishte shkruar vetes kur humbi fëmijën e palindur; një burrë i moshuar lexoi një poezi për gruan e tij që e priste çdo mbrëmje te dritarja. Ne i dëgjonim, herë duartrokitnim, herë qanim pak dhe qeshnim shumë. Aty, mësova se dhimbja është një gjuhë që, kur ndahet, nuk bëhet më e rëndë; përkundrazi, bëhet më e kuptueshme.
Mësova gjithashtu se dashuria që vjen me dhimbje nuk është një dashuri e pakët, as e kushtëzuar. Ajo është si një lule që rritet në një fushë me gurë: rrënjët e saj janë më të forta, sepse kanë mësuar të gjejnë ujë ndërmjet plasaritjeve. Unë dhe Arbeni kemi pasur ditë të mira e të këqija. Ndonjëherë kemi ngritur zërin, ndonjëherë jemi mbyllur secili në dhomën e vet. Por kemi pasur edhe një zakon që s’e kemi shkelur kurrë: çdo mbrëmje, para se të fiket drita, pyesim njëri-tjetrin “çfarë ishte gjëja e vogël e mirë sot?” Mund të ishte një lugë supë më e shijshme se zakonisht, një telefonatë e papritur nga një mik, një rreze dielli që ra te tavolina. Kjo na mbajti.
Një vit pasi shkruam letrat, u ulëm në të njëjtin stol, në të njëjtën tarracë, dhe i hapëm zarfet. Unë e lexova timin me zë: “Qofshim kudo që jemi, mos harro se një dorë e ngrohtë mbi supin tënd të shpëtoi njëherë nga uji i thellë.” E ndjeva veten të njëjtën dhe ndryshe. Arbeni lexoi të tijin: “Mos harro të hapësh grushtin.” Pastaj ngriti sytë dhe qeshi me sytë të lagur. “E hapëm,” tha. “Dhe brenda gjetëm një farë.” Ndoshta ishte fara e durimit, e besimit, e një të nesërmeje që nuk premton qiell pa re, por premtuar se do të ketë gjithmonë një çadër të përbashkët.
Babai tani ecën me një shkop të bukur druri që e gdhendi vetë. Kur e sheh Arbenin, e thërret “djali i vajzës sime”, e mua më thotë se jam bërë “e urtë si uji që ka parë shumë gurë.” Ne qeshim. E di, nuk tingëllon romantike si në filma, por për mua është fjalia më e bukur që kam dëgjuar. Sepse, në fund të ditës, dashuria jonë nuk është e madhe për gjërat e jashtëzakonshme që bëmë, por për gjërat e zakonshme që nuk i lamë të na mungojnë: për një drekë të gatitur me ngut, për një çaj të ndarë para gjumit, për një varg poezie që e lexojmë njëri-tjetrit në mbrëmjet e qeta.
Ndonjëherë, kur ecim pranë Bunës dhe shoh barkat që akoma rrëshqasin si atëherë, e pyes Arbenin: “Si do ta përkufizoje dashurinë që erdhi me dhimbje?” Ai mendon, si gjithmonë, para se të flasë. “Si një këngë e bukur,” thotë, “që e dëgjon pas një dite të gjatë. Nuk të ndërron botën, por të ndërron frymëmarrjen.” Unë shtoj: “Si një dritare që hapet nga një dhomë e errët. Drita nuk ta shëron gjithçka, por ta tregon ku mund të ecësh.” Dhe e kuptoj se nuk është e nevojshme të çlirohemi nga dhimbja për ta njohur dashurinë; ndoshta është e kundërta. Ndoshta vetëm kur i përkufizojmë mirë dhimbjet tona, mund të kuptojmë se sa e çmuar është dorëza që kapim për të ecur bashkë.
Kështu vazhdojmë. Një ditë e mirë, një ditë e vështirë, dhe shumë ditë të zakonshme që i mbajmë si gurë të vegjël në xhep. Ndonjëherë, kur spitali hesht, kur bibliotekën e vogël e mbyllim e çelësen e lëmë poshtë vazon së fikusit, unë dhe Arbeni ulem në stol dhe i shkruajmë vetes nga një mesazh të shkurtër në telefona. “Sot, grushti im ishte pak më i hapur,” shkruaj. “Sot gjeta një farë tjetër,” shkruan ai. Nuk kemi nevojë për fjalë të mëdha. Sepse e dimë: dashuria jonë erdhi me dhimbje, por nuk u ndal këtu. Ajo mësoi të ecë ngadalë, të rrëzohet dhe të ngrihet, të qajë dhe të qeshë, të ruajë nxehtësinë e filxhanit pa u djegur. E, mbi të gjitha, mësoi se shpresa nuk është një çudi e madhe; është një zakon i vogël, si t’i thuash dikujt çdo mbrëmje: “Jam këtu.”